اجلاس استانبول و درخواست مذاکره با ایران

این نشست به ابتکار مشترک ترکیه و آلمان و با حضور وزیران خارجه ترکیه، عربستان سعودی، پاکستان، مصر، آلمان، فرانسه، انگلیس و ایتالیا برگزار شد. جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، امنیت تنگه هرمز، تحولات یمن و دریای سرخ و پیامدهای ناامنی در مسیرهای تجارت جهانی از موضوعات گفتگو بود. شرکت‌کنندگان بر ضرورت کاهش تنش و حل اختلافات از راه دیپلماسی تأکید کردند.

در میان کشورهای حاضر، حضور آلمان، فرانسه و انگلیس اهمیت خاصی داشت. این سه کشور، معروف به تروئیکای اروپا، از طرف‌های مذاکرات هسته‌ای ایران و توافق برجام در سال ۲۰۱۵بودند و اکنون بار دیگر آمادگی خود را برای گفتگو با تهران اعلام کرده‌اند. این موضع، با توجه به تجربه برجام و تحولات ماه‌های اخیر، پرسش‌هایی درباره انگیزه اروپا و توان آن برای ایفای نقشی مؤثر ایجاد می‌کند.

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، پس از نشست هشدار داد حمله نظامی دوباره به ایران می‌تواند درگیری را گسترش دهد و راه پایان بحران، گفتگوست. ژان نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، نیز تأکید کرد تشدید درگیری ایران و آمریکا برنده‌ای ندارد و به افزایش قیمت انرژی می‌انجامد. یوهان واده‌فول، وزیر خارجه آلمان، از توافق برای برگزاری نشست‌های منظم و میزبانی آلمان از دور بعدی خبر داد. بر اساس گزارش رویترز، سه کشور اروپایی همچنین برای مذاکره با ایران درباره برنامه هسته‌ای اعلام آمادگی کرده‌اند.

برای درک اهمیت این تحول باید به گذشته بازگشت. آلمان، فرانسه و انگلیس در شکل‌گیری برجام مشارکت داشتند و پس از خروج آمریکا از آن در سال ۲۰۱۸نیز بر حفظ توافق تأکید کردند؛ اما نتوانستند راهکاری مؤثر برای اجرای تعهدات اقتصادی و مقابله با پیامدهای تحریم‌های واشنگتن پیدا کنند. سازوکار مالی اینستکس نیز دستاورد قابل‌توجهی نداشت. بدین ترتیب، فاصله میان حمایت سیاسی اروپا از توافق و توان عملی آن برای اجرای تعهدات آشکار شد.

پس چرا این کشورها اکنون دوباره خواهان مذاکره‌اند؟ نخست باید به هزینه‌های اقتصادی و امنیتی بحران توجه کرد. ناامنی در خلیج فارس و اختلال در کشتیرانی تنگه هرمز، بازار نفت و گاز و مسیرهای تجارت را تحت فشار قرار داده است. اروپا که همچنان با مشکلات ناشی از جنگ اوکراین و هزینه‌های انرژی مواجه است، از افزایش قیمت سوخت و حمل‌ونقل و تأثیر آن بر زندگی مردم آسیب می‌بیند. بنابراین تمایل به کاهش تنش، علاوه بر ملاحظات سیاسی، ریشه در منافع اقتصادی اروپا دارد.

عامل دیگر می‌تواند کاهش نقش اروپا در تحولات اخیر و تلاش برای بازیابی اعتبار دیپلماتیک آن باشد. تروئیکا که زمانی در مرکز مذاکرات هسته‌ای حضور داشت، در تلاش‌های تازه برای مدیریت بحران تهران و واشنگتن کمتر نقش تعیین‌کننده داشته است. در مقابل، پاکستان و ترکیه در میانجی‌گری و انتقال پیام‌ها فعال‌تر شده‌اند. از این منظر، درخواست جدید مذاکره را می‌توان تلاشی برای بازگشت اروپا به روند تصمیم‌سازی درباره بحرانی دانست که پیامدهای آن مستقیماً به کشورهای اروپایی می‌رسد.

با این همه، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا سه کشور اروپایی اراده و توان لازم برای ایستادگی در برابر فشار آمریکا را دارند؟ تجربه برجام نشان داد که مخالفت واشنگتن می‌تواند حتی توافقی مورد حمایت اروپا را در اجرا با مشکل روبه‌رو کند. آلمان، فرانسه و انگلیس باید روشن کنند در صورت رسیدن به توافق تازه، چگونه از آن حمایت خواهند کرد. آنان میان ادامه همراهی با سیاست‌های آمریکا و تلاش برای ایفای نقشی مستقل‌تر قرار دارند؛ انتخابی که بر اعتبار دیپلماتیک و منافع اقتصادی‌شان نیز اثر می‌گذارد.

در همین حال، انتخابات پارلمانی اسرائیل در ۲۷اکتبر و انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا در سوم نوامبر می‌تواند بر محاسبات سیاسی تل‌آویو و واشنگتن اثر بگذارد. البته نتیجه این انتخابات و پیامدهای آن قطعی نیست، اما حساسیت دولت‌ها به هزینه‌های جنگ و فشارهای اقتصادی در چنین مقاطعی ممکن است فرصتی برای تقویت دیپلماسی فراهم کند.

از نگاه ایران، اهمیت اجلاس استانبول تنها اعلام آمادگی اروپا برای مذاکره نیست؛ مسئله مهم‌تر چگونگی استفاده از فرصت کنونی است. تهران می‌تواند با در نظر گرفتن تجربه ناموفق اجرای تعهدات برجام، گفتگو با تروئیکا را به‌عنوان یکی از گزینه‌های سیاست خارجی بررسی کند و از روابط و نفوذ کشورهای اروپایی برای کاهش فشار آمریکا و اسرائیل بهره گیرد. چنین اقدامی نه به معنای چشم‌پوشی از حقوق ایران است و نه اعتماد بی‌قیدوشرط به اروپا؛ مذاکره باید بر شناخت محدودیت‌های طرف مقابل و تضمین‌های قابل اتکا استوار باشد.

نگرانی اروپا از بحران انرژی، تلاش آن برای بازیابی جایگاه دیپلماتیک و فضای سیاسی ناشی از انتخابات آمریکا و اسرائیل، مجموعه‌ای از شرایط را پدید آورده که ممکن است پایدار نماند. ایران می‌تواند با حفظ منافع و ملاحظات امنیتی خود، از این فرصت برای فعال کردن مسیر گفتگو و تأثیرگذاری بر محاسبات واشنگتن و تل‌آویو استفاده کند. ارزش واقعی ابتکار استانبول در نهایت به آن بستگی دارد که آمادگی اعلام‌شده اروپا تا چه اندازه به اقدام عملی تبدیل شود و ایران چگونه از ظرفیت دیپلماسی برای جلوگیری از گسترش درگیری بهره ببرد.