تولد ۱۸ سالگی بیت‌کوین؛ رمزارزی که قرار بود پول باشد

به گزارش اقتصادنیوز، هجده سال در دنیای فناوری و بازارهای مالی، زمان کمی نیست؛ به‌ویژه برای پدیده‌ای که روزی با هدف حذف واسطه‌های مالی و به چالش کشیدن قدرت بانک‌ها متولد شد. بیت‌کوین در این مدت مسیری را طی کرده که کمتر دارایی مالی دیگری تجربه کرده است؛ از روزهایی که ارزش آن چند سنت بود تا زمانی که پای سرمایه‌گذاران نهادی، بانک‌های بزرگ و غول‌های وال‌استریت به بازار آن باز شد.

اما بزرگ‌ شدن بیت‌کوین فقط به معنای افزایش قیمت و پذیرش گسترده‌تر آن نیست. هرچه این شبکه به بخش جدایی‌ناپذیرتری از نظام مالی جهان تبدیل شده، پرسش‌های پیچیده‌تری درباره استقلال، امنیت و فلسفه وجودی آن مطرح شده است. آیا بیت‌کوین توانسته بدون ازدست‌دادن آرمان‌های اولیه‌اش به یک دارایی جریان اصلی تبدیل شود؟ یا آن شورش مالی که ساتوشی ناکاموتو آغاز کرد، اکنون در حال تبدیل‌شدن به بخشی از همان ساختاری است که قرار بود جایگزینش شود؟

گزارشی که در ادامه می‌خوانید، نگاهی به ۱۸ سال فراز و نشیب بیت‌کوین دارد؛ از نخستین تراکنش‌ها و سقوط صرافی‌های بزرگ تا ورود وال‌استریت و تهدیدهایی که می‌توانند آینده این رمزارز را تحت تأثیر قرار دهند.

به نوشته کوین تلگراف، بیت‌کوین، مطابق با سبک همیشگی خود، امروز ۱۸ ساله می‌شود؛ آن هم در شرایطی که تهدیدهای امنیتی ناشی از هوش مصنوعی، نگرانی‌ها درباره رایانش کوانتومی و بزرگ‌ترین هک یک صرافی در تاریخ بازار رمزارزها، آینده این ارز دیجیتال را با پرسش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده‌اند.

۱۸ سال پیش در چنین روزی، ساتوشی ناکاموتو، خالق مستعار بیت‌کوین و از اعضای جنبش سایفرپانک (Cypherpunk)، وایت‌پیپر بیت‌کوین با عنوان «بیت‌کوین: یک سیستم پول الکترونیکی همتا به همتا» (Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System) را در یک فهرست ایمیلی مرتبط با علم رمزنگاری منتشر کرد.

بیت‌کوین (BTC) با هدف عبور از نهادهای غیرشفاف و حذف نیاز به اعتماد به واسطه‌ها در تراکنش‌های مالی ایجاد شد و از زمان استخراج بلوک پیدایش (Genesis Block) در ۳ ژانویه ۲۰۰۹، همواره نظام مالی سنتی را به چالش کشیده است.

در نخستین بلوک بیت‌کوین، پیامی از سوی ساتوشی ناکاموتو ثبت شده بود که به تیتر روزنامه تایمز اشاره داشت: «وزیر خزانه‌داری در آستانه دومین کمک مالی به بانک‌ها». این تیتر، به بحران مالی آن دوران اشاره می‌کرد؛ بحرانی که بستر تولد بیت‌کوین را فراهم کرده بود.

بیت‌کوین از سال‌های ابتدایی فعالیت خود تا رسیدن به دوران بلوغ، مسیری پرآشوب را پشت سر گذاشته است؛ مسیری آمیخته با جنجال، ابهام و حتی تخلفات و اقدامات غیرقانونی گسترده.

با وجود تمام این چالش‌ها، آینده بیت‌کوین همچنان بر پایه‌ای شکننده قرار دارد. پیامدهای هک ۶.۳ میلیارد دلاری مرتبط با بایننس، تهدید رایانش کوانتومی، شتاب گرفتن حملات سایبری مرتبط با هوش مصنوعی و پرسش‌های بی‌پاسخ درباره امنیت بلندمدت این شبکه، همچنان بر آینده آن سایه انداخته‌اند.

بیت‌کوین در حالی هجدهمین سالگرد تولد خود را جشن می‌گیرد که اکنون به سنی رسیده است که در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا حق رأی خواهد داشت؛ اما آیا واقعاً برای ورود به دوران بلوغ آماده است؟

سال‌های ابتدایی بیت‌کوین

بدون تردید، یکی از به‌یادماندنی‌ترین لحظات تاریخ بیت‌کوین به ۲۲ مه ۲۰۱۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که لازلو هانیچ (Laszlo Hanyecz)، برنامه‌نویس این حوزه، ۱۰ هزار واحد بیت‌کوین را برای خرید دو پیتزا پرداخت کرد. این معامله یکی از نخستین تراکنش‌های مستند بیت‌کوین به شمار می‌رود.

این روز بعدها با عنوان «روز پیتزای بیت‌کوین» (Bitcoin Pizza Day) شناخته شد و در تاریخ غیررسمی بازار رمزارزها به‌عنوان گران‌ترین خرید پیتزا ثبت شد. ارزش آن ۱۰ هزار بیت‌کوین در زمان انجام معامله حدود ۴۱ دلار بود؛ اما این خرید مفهوم هزینه فرصت را به سطح کاملاً تازه‌ای رساند، چراکه با قیمت‌های امروزی، ارزش همان دو پیتزا به حدود ۷۸۰ میلیون دلار می‌رسید.

وایت‌پیپر بیت‌کوین؛ منبع: Bitcoin.org

بیت‌کوین در نخستین روزهای فعالیت خود با قیمت‌هایی در حد چند سنت معامله می‌شد؛ با این حال، ساتوشی ناکاموتو از همان ابتدا می‌دانست که ممکن است روزی ارزش این رمزارز تغییر کند. او در سال ۲۰۰۹ نوشته بود: «شاید منطقی باشد مقداری از آن تهیه کنید، فقط برای اینکه اگر مورد استقبال قرار گرفت، از آن بی‌بهره نمانید.»

تا اواخر سال ۲۰۱۳، هم‌زمان با افزایش توجه عمومی به بیت‌کوین و ظهور بازار سیاه اینترنتی سیلک‌رود (Silk Road)، قیمت این رمزارز برای نخستین بار از مرز هزار دلار عبور کرد.

با این حال، شاید هیچ‌جا به‌اندازه بازار رمزارزها قوانین فیزیک مصداق نداشته باشند؛ چراکه هر چیزی که بالا می‌رود، سرانجام ممکن است پایین بیاید. در فوریه ۲۰۱۴، روند صعودی چشمگیر بیت‌کوین ناگهان متوقف شد؛ زمانی که صرافی Mt. Gox، بزرگ‌ترین صرافی بیت‌کوین در جهان در آن مقطع، به‌طور غیرمنتظره معاملات خود را متوقف کرد و از دسترس خارج شد.

این صرافی در جریان فروپاشی خود حدود ۸۵۰ هزار واحد بیت‌کوین، شامل دارایی‌های مشتریان، را از دست داده بود. این اتفاق موجی از شوک و نگرانی را در سراسر صنعت رمزارزها ایجاد کرد و Mt. Gox را به یکی از نخستین نمونه‌های مشهور در تأیید این اصل تبدیل کرد: «اگر کلیدهای خصوصی در اختیار شما نیست، سکه‌ها نیز متعلق به شما نیستند.»

کریگ رایت، جیمی دایمون و نخستین ممنوعیت چین

روند صعودی بزرگ بعدی بیت‌کوین در سال ۲۰۱۷ به اوج خود رسید. قیمت این رمزارز که در ابتدای سال کمتر از هزار دلار بود، تا دسامبر همان سال به نزدیکی ۲۰ هزار دلار افزایش یافت.

این جهش قیمتی هم‌زمان با رونق عرضه اولیه سکه‌ها (ICO) اتفاق افتاد؛ دوره‌ای که طی آن پروژه‌های متعددی با وعده استفاده از فناوری بلاکچین در حوزه‌های مختلف، از بانکداری و زنجیره تأمین گرفته تا حتی صنعت چای سرد لانگ‌آیلند، وارد بازار شدند.

ناگهان همه، از مردان و زنان گرفته تا حتی سگ‌ها، به‌دنبال راه‌اندازی یک پروژه بلاکچینی بودند؛ حتی اگر هیچ درکی از نحوه عملکرد بیت‌کوین یا خاستگاه آن نداشتند.

البته همه با این موج همراه نبودند. جیمی دایمون، مدیرعامل بانک جی‌پی مورگان چیس (JPMorgan Chase)، در سپتامبر ۲۰۱۷ بیت‌کوین را «کلاهبرداری» خواند و اعلام کرد هر یک از کارکنان این بانک را که به معامله آن بپردازد، اخراج خواهد کرد.

بلوک پیدایش بیت‌کوین؛ منبع: Mempool.space

در همان زمان، بیت‌کوین درگیر اختلاف‌نظری شدید درباره چگونگی افزایش ظرفیت شبکه و مقیاس‌پذیری آن بود. آنچه بعدها به «جنگ اندازه بلوک» (Block Size War) معروف شد، در اوت ۲۰۱۷ به اوج خود رسید و در نهایت به هاردفورک و ایجاد بیت‌کوین کش (Bitcoin Cash) انجامید. این اتفاق پیچیدگی‌های تغییر یک سیستم غیرمتمرکز را به‌خوبی آشکار کرد.

در همین دوره، چین نیز موضع سخت‌گیرانه‌ای علیه صنعت رمزارزها اتخاذ کرد. پکن در سپتامبر ۲۰۱۷ عرضه اولیه سکه‌ها را ممنوع کرد و اقداماتی را علیه صرافی‌های ارز دیجیتال در پیش گرفت. این تصمیم‌ها بر ابهامات و بی‌ثباتی بازار افزود و زمینه‌ساز نگرانی‌هایی شد که در نهایت به افت بازار در سال ۲۰۱۸ انجامید.

هم‌زمان، گمانه‌زنی‌ها درباره هویت خالق بیت‌کوین نیز به موضوعی حاشیه‌ای اما جنجالی تبدیل شده بود. این بحث‌ها با ادعاهای مکرر کریگ رایت، دانشمند علوم رایانه استرالیایی، مبنی بر اینکه همان ساتوشی ناکاموتو است، شدت گرفت. با این حال، دادگاه عالی بریتانیا در سال ۲۰۲۴ ادعای او را رد کرد.

دومین ممنوعیت چین و فروپاشی FTX

روند صعودی بزرگ بعدی بیت‌کوین در دوران همه‌گیری کووید ۱۹ شکل گرفت؛ زمانی که دولت‌ها و بانک‌های مرکزی برای کاهش آثار اقتصادی تعطیلی‌ها، موج گسترده‌ای از خلق پول را به راه انداختند.

نرخ‌های بهره کاهش یافت، نقدینگی به بازارهای مالی سرازیر شد و بیت‌کوین که در جریان هراس بازارها در مارس ۲۰۲۰ سقوط کرده بود، روند بازیابی چشمگیری را آغاز کرد. قیمت این رمزارز تا نوامبر ۲۰۲۱ به نزدیکی ۶۹ هزار دلار رسید.

گویا مداخله نخست چین برای برهم زدن روند صعودی بازار کافی نبود؛ چراکه پکن بار دیگر وارد عمل شد و در سپتامبر ۲۰۲۱ ممنوعیت گسترده‌ای را علیه تراکنش‌های رمزارزی و استخراج ارزهای دیجیتال اعلام کرد. این تصمیم ضربه دیگری به قیمت بیت‌کوین وارد کرد.

در نوامبر ۲۰۲۲، یکی دیگر از صرافی‌های بزرگ بازار رمزارزها، یعنی FTX، فروپاشید. این اتفاق زمستان رمزارزها را تشدید کرد و مشتریان این صرافی را با زیان‌های مالی هنگفتی روبه‌رو ساخت.

این رویداد به کاهش اعتماد بخش مالی سنتی (TradFi) به صنعت رمزارزها و افزایش موج مخالفت‌های نظارتی علیه این بازار منجر شد؛ روندی که فعالان صنعت از آن با عنوان «عملیات خفه‌سازی ۲.۰» (Operation Chokepoint 2.0) یاد کردند. بار دیگر، روند نزولی بیت‌کوین با شدتی قابل‌توجه و زیان‌های سنگین همراه شد.

نخستین ETF بیت‌کوین و عبور قیمت از ۱۰۰ هزار دلار

در شرایطی که اعتماد و خوش‌بینی در صنعت رمزارزها به پایین‌ترین سطح خود رسیده بود، در ژانویه ۲۰۲۴ نشانه‌ای از بهبود از سوی یکی از غیرمنتظره‌ترین نهادها ظاهر شد.

کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) که پیش‌تر بارها درخواست‌های مربوط به راه‌اندازی محصولات سرمایه‌گذاری مبتنی بر معاملات نقدی بیت‌کوین را رد کرده بود، سرانجام نخستین صندوق‌ها و محصولات قابل معامله بورسی مبتنی بر قیمت نقدی بیت‌کوین (Spot Bitcoin ETPs) در آمریکا را تأیید کرد.

این موافقت SEC سرانجام مسیر قانونی و تحت نظارتی را پیش روی سرمایه‌گذاران قرار داد تا بتوانند بدون نیاز به مدیریت کیف پول‌های دیجیتال یا نگهداری کلیدهای خصوصی، در معرض نوسانات قیمت بیت‌کوین قرار بگیرند. در پایان همان سال، قیمت بیت‌کوین برای نخستین بار از مرز ۱۰۰ هزار دلار عبور کرد.

از آن زمان تاکنون، بخش مالی سنتی بیش از گذشته به بازار رمزارزها نزدیک شده است. بانک‌ها به‌تدریج وارد حوزه خدمات نگهداری دارایی‌های دیجیتال و معاملات رمزارزی شده‌اند و چهره‌های برجسته‌ای مانند لری فینک، مدیرعامل بلک‌راک، درباره انتقال دارایی‌هایی از سهام گرفته تا اوراق قرضه به بستر بلاکچین صحبت کرده‌اند.

حتی جیمی دایمون نیز موضع خود را تغییر داد؛ او که پیش‌تر بیت‌کوین را به‌شدت رد می‌کرد، اکنون به مشتریان اجازه می‌دهد این دارایی را خریداری کنند.

بیت‌کوین، به‌عنوان نخستین رمزارز جهان، در اکتبر ۲۰۲۵ به رکورد تاریخی تازه‌ای دست یافت و قیمت آن از ۱۲۶ هزار دلار فراتر رفت.

بیت‌کوین به بلوغ رسیده است؛ اما آینده چه می‌شود؟

بیت‌کوین بار دیگر به‌طور جدی در آغوش نظام مالی سنتی قرار گرفته است؛ آن هم در شرایطی که از حمایت‌های نظارتی قابل‌توجهی در واشنگتن و سایر نقاط جهان برخوردار شده است.

قانون «هدایت و ایجاد نوآوری ملی در حوزه استیبل‌کوین‌های آمریکا» (GENIUS Act)، چارچوبی فدرال برای فعالیت استیبل‌کوین‌ها ایجاد کرده است. کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا نیز شفافیت بیشتری درباره نحوه اعمال قوانین اوراق بهادار بر دارایی‌های رمزارزی ارائه داده و مقررات بازار دارایی‌های رمزارزی اروپا (MiCA) نیز چارچوب نظارتی هماهنگ‌تری را برای فعالان این صنعت در اروپا فراهم کرده است.

با این حال، نهادینه‌شدن و ورود گسترده بازیگران سنتی به بازار رمزارزها، پرسش‌هایی را در میان طرفداران قدیمی بیت‌کوین ایجاد کرده است. بسیاری از بیت‌کوین‌داران نگران‌اند که نگهداری حجم قابل‌توجهی از بیت‌کوین توسط مؤسسات مالی بزرگ، به تمرکز مالکیت و متمرکزشدن عرضه این دارایی منجر شود. همچنین این پرسش مطرح است که آیا جنبش سایفرپانک در نهایت تحت سلطه همان نهادهایی قرار گرفته که از ابتدا قصد مقابله با آن‌ها را داشت؟

در کنار این مسائل، پرسش‌های مهم‌تری نیز درباره امنیت بلندمدت بیت‌کوین مطرح است؛ از جمله تهدید رایانش کوانتومی که بسیاری نگران‌اند بتواند سازوکارهای رمزنگاری مورد استفاده برای حفاظت از شبکه بیت‌کوین را در هم بشکند.

پیشنهاد ارتقایی با نام BIP-360، نوع جدیدی از خروجی تراکنش‌های بیت‌کوین را برای کاهش برخی آسیب‌پذیری‌های مرتبط با رایانش کوانتومی مطرح می‌کند. با این حال، همان‌طور که جامعه بیت‌کوین در جریان جنگ اندازه بلوک آموخت، چالش اصلی دستیابی به توافق درباره اجرای هرگونه تغییر جدید، پیش از آن است که تهدید موردنظر به واقعیت تبدیل شود.

البته رایانش کوانتومی تنها مسئله امنیتی پیش روی بیت‌کوین نیست. هک ۶.۳ میلیارد دلاری بایننس در همین هفته، که بزرگ‌ترین هک ثبت‌شده در تاریخ صرافی‌های رمزارزی به شمار می‌رود، بار دیگر نگرانی‌ها درباره امنیت صرافی‌های متمرکز، پایداری زیرساخت‌های بازار رمزارزها و احتمال بروز آشفتگی‌های بیشتر در بازار را افزایش داده است.

پرسش دیگر به تأمین هزینه‌های امنیت شبکه مربوط می‌شود؛ به‌ویژه در شرایطی که یارانه استخراج بلوک (Block Subsidy) به‌تدریج به سمت صفر حرکت می‌کند. آیا کارمزدهای تراکنش به‌تنهایی برای جبران هزینه ماینرهایی که امنیت شبکه را تأمین می‌کنند، کافی خواهند بود؟

بر اساس داده‌های منتشرشده، کارمزد تراکنش‌ها در بازه ۹۰ روزه منتهی به ۴ اکتبر، تنها ۰.۶۷ درصد از کل درآمد ماینرهای بیت‌کوین را تشکیل داده است. این سهم در بخش عمده تاریخ بیت‌کوین کمتر از ۵ درصد باقی مانده است. بنابراین، با کاهش پاداش استخراج در هر رویداد هاوینگ، فاصله قابل‌توجهی میان درآمد فعلی ماینرها و میزان کارمزدی که باید جایگزین پاداش بلوک شود، وجود خواهد داشت.

تولد ۱۸ سالگی بیت‌کوین مبارک!

بیت‌کوین در مسیر رسیدن به دوران بلوغ، بیش از آنچه از یک نوجوان معمولی انتظار می‌رود، فراز و نشیب را تجربه کرده است. این رمزارز از فروپاشی صرافی‌ها، برخوردهای سخت‌گیرانه نهادهای نظارتی، جنگ‌های داخلی جامعه رمزارزی و سقوط‌های مکرر بازار جان سالم به در برده است.

با این حال، بیت‌کوین امروز به چیزی تبدیل شده که شاید ساتوشی ناکاموتو هرگز آن را پیش‌بینی نمی‌کرد: دارایی‌ای که در اختیار وال‌استریت قرار گرفته و از طریق محصولات مالی جریان اصلی بازار معامله می‌شود.