عصر ایران - اگر بتوانیم زمین را مانند یک کره شیشه ای از وسط برش بزنیم، با جهانی بسیار متفاوت از آنچه روی سطح می بینیم رو به رو خواهیم شد. زیر اقیانوس ها و قاره ها، لایه هایی عظیم از سنگ های داغ، مواد تحت فشار و فلزات مذاب قرار گرفته اند که هرکدام نقش متفاوتی در ساختار و پویایی سیاره دارند.
کره زمین را می توان به چند لایه اصلی تقسیم کرد که از پوسته آغاز می شوند و تا هسته درونی در مرکز سیاره ادامه پیدا می کنند. دانشمندان ساختار این بخش ها را مستقیما مشاهده نکرده اند، بلکه با استفاده از امواج زمین لرزه، داده های گرانشی، میدان مغناطیسی و آزمایش های مربوط به رفتار مواد در فشار و دمای بسیار بالا، تصویری از درون زمین به دست آورده اند.
پوسته بیرونی ترین بخش جامد زمین است و در مقایسه با اندازه کل سیاره، ضخامت بسیار کمی دارد. ضخامت آن در زیر اقیانوس ها معمولا حدود 5 کیلومتر است، در حالی که پوسته قاره ای به طور متوسط حدود 30 کیلومتر ضخامت دارد و در مناطق کوهستانی می تواند بسیار ضخیم تر شود.
با وجود ضخامت اندک، همین لایه نازک محل شکل گیری قاره ها، اقیانوس ها و بخش عمده فعالیت های زمین شناسی قابل مشاهده برای ماست.
در زیر پوسته زمین، گوشته قرار دارد؛ لایه ای بسیار ضخیم و داغ که تا عمق حدود 2900 کیلومتری ادامه پیدا می کند. بخش بالایی گوشته از نظر رفتار و ویژگی های فیزیکی با قسمت های عمیق تر تفاوت دارد و با پوسته، ساختار سختی به نام لیتوسفر را تشکیل می دهد که به صفحات تکتونیکی تقسیم شده است.
در عمق حدود 410 تا 660 کیلومتری، «منطقه گذار» گوشته قرار دارد. در این بخش، افزایش فشار باعث تغییر ساختار بلوری برخی کانی ها می شود و همین تغییرات، مرزهای قابل شناسایی در داده های لرزه ای ایجاد می کنند.
پس از این منطقه، گوشته پایینی (زیرگوشته) آغاز می شود و تا عمق حدود 2890 کیلومتری ادامه دارد؛ جایی که مرز میان گوشته و هسته قرار گرفته است.
در عمق حدود 2890 کیلومتری، وارد هسته زمین می شویم. هسته بیرونی برخلاف بخش های سنگی بالاتر، عمدتا از فلزات مذاب، به ویژه آهن و نیکل، تشکیل شده و ضخامت آن حدود 2200 تا 2300 کیلومتر است.
حرکت این فلزات رسانا در هسته بیرونی، همراه با چرخش زمین، در ایجاد میدان مغناطیسی سیاره نقش اساسی دارد. همین میدان مغناطیسی به محافظت از زمین در برابر بخشی از ذرات و تابش های خورشیدی کمک می کند.
در عمق حدود 5150 کیلومتری، هسته درونی آغاز می شود. با وجود دمای بسیار بالا، فشار عظیم در این بخش باعث می شود هسته درونی حالت جامد داشته باشد.
هسته درونی عمدتا از آهن و نیکل تشکیل شده و تا مرکز زمین، یعنی عمق حدود 6371 کیلومتری، ادامه پیدا می کند. شعاع متوسط زمین نیز تقریبا همین مقدار است؛ ناسا شعاع حجمی متوسط زمین را 6371 کیلومتر اعلام می کند.
در کنار این لایه های درونی، جو زمین نیز به عنوان پوشش گازی سیاره قرار دارد؛ لایه ای که از سطح زمین آغاز می شود و با افزایش ارتفاع، به تدریج رقیق تر می شود. در نمودارهای مربوط به ساختار زمین، معمولا ارتفاع حدود 100 کیلومتر به عنوان مرزی تقریبی برای رسیدن به فضا در نظر گرفته می شود؛ همان محدوده ای که به خط کارمان معروف است. با این حال، جو در این ارتفاع ناگهان پایان نمی یابد و بخش های بسیار رقیق آن در ارتفاعات بسیار بالاتر نیز ادامه دارند.
در مجموع، ساختار زمین از سطحی بسیار نازک در مقایسه با اندازه کل سیاره آغاز می شود و به لایه هایی می رسد که دما، فشار و چگالی در آن ها به شکل چشمگیری افزایش می یابد. از پوسته و گوشته گرفته تا هسته فلزی، هر بخش در پایداری و رفتار زمین نقشی دارد؛ سیاره ای که در ظاهر جامد و آرام به نظر می رسد، اما در اعماق خود همچنان در حال حرکت و تحول است.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور
شمـا اولیـن نفـر هستـید کـه نظـر خـود را ثبـت مـی کنیـد.
🗩ثبـت نظر: