طراحی صدا و آکوستیک سالن اصفهان در کنسرت همایون شجریان

به گزارش خبرنگار ایلنا، کاوه عابدین، مهندس صدای کنسرت «هرجا که تویی» با صدای همایون شجریان و گروه سیاوش، درباره ابعاد فنی صدای این اجرا در اصفهان به ایلنا گفت: اجرای زنده و آکوستیک یک گروه موسیقی ایرانی برای حدود ۶ هزار تماشاگر، آن هم در یک سالن ورزشی، تا جایی که من می‌دانم تجربه‌ای کم‌سابقه است و از همان ابتدا می‌دانستیم با پروژه‌ای متفاوت روبه‌رو هستیم.

وی درباره ویژگی این اجرا توضیح داد: اجراهایی که تاکنون در سالن‌های ورزشی دیده یا شنیده‌ام، بیشتر بر پایه پلی‌بک بوده است. وقتی همه صداها زنده‌اند و از سازهای آکوستیک می‌آیند، با جنس دیگری از چالش‌ها روبه‌رو می‌شوید؛ هر ساز، هر میکروفون و هر سطح سالن در نتیجه نهایی سهم دارد.

عابدین بزرگ‌ترین مسئله این اجرا را رفتار صدا در خود سالن دانست و گفت: می‌توان بهترین و تمیزترین صدا را تولید کرد، اما اگر فضا آماده نباشد، همان صدا در مسیر رسیدن به گوش مخاطب تغییر می‌کند. در چنین سالنی حتی قطعه‌ای که در استودیو ضبط شده هم تغییر شکل می‌دهد؛ بازتاب‌ها روی هم می‌نشینند، فرکانس‌ها در هم می‌روند و به‌جز اکو، رنگ صدا هم کدر می‌شود.

وی ادامه داد: نخستین گام ما کنترل همین بازتاب‌ها بود. آکوستیک کامل یک سالن ورزشی در چند روز ممکن نیست؛ هدف این بود که با زمان و امکاناتی که در اختیار داشتیم، بیشترین اثر را بگیریم.

این مهندس صدا درباره راهکارهای آکوستیکی گفت: نوع پارچه‌ها، محل نصب و فاصله آن‌ها از دیوار را بر اساس بازتاب‌ها و فرکانس‌هایی که باید کنترل می‌شد، انتخاب کردیم. سقف گنبدی سالن شرایط ویژه‌ای ایجاد کرده بود و زمان طنین سالن حدود چهار ثانیه بود؛ یعنی با یک بار دست زدن، حدود چهار ثانیه طول می‌کشید تا صدا کاملاً خاموش شود.

عابدین افزود: چنین فضایی برای اجرای کاملاً آکوستیک و بدون میکروفون می‌تواند دلنشین باشد، اما وقتی قرار است صدا با میکروفون و بلندگو به ۶ هزار نفر برسد، به یکی از دشوارترین شرایط ممکن تبدیل می‌شود.

وی درباره روند طراحی توضیح داد: طراحی صدا و آکوستیک سالن را خودمان انجام دادیم؛ با تکیه بر تجربه سال‌ها کار، بررسی دقیق ابعاد سالن و مجموعه‌ای از محاسبات و شبیه‌سازی‌ها که در آن از ابزارهای هوش مصنوعی هم کمک گرفتیم. نتیجه، کاهش چشمگیر زمان طنین سالن بود.

بلندگوی اختصاصی برای هر بخش از سالن

عابدین دومین راهکار را طراحی سیستم صوت بر اساس بخش‌بندی صندلی‌ها عنوان کرد و گفت: در فضای باز گاهی چند مجموعه بلندگو برای پوشش کل فضا کافی است، اما این سالن رویکرد دیگری می‌خواست. به همین دلیل چیدمان بلندگوها را طوری طراحی کردیم که هر بخش از سالن، بلندگوی مخصوص خودش را داشته باشد.

وی ادامه داد: هدف این بود که هر بخش صدای روشن و مستقل خودش را بشنود و صدای بلندگوهای جلو یا بخش‌های کناری روی آن نیفتد. این‌طور لازم نبود برای رساندن صدا به ردیف‌های دور، سطح صدا را بیش از اندازه بالا ببریم؛ چون همین کار دوباره بازتاب‌های سالن را بیدار می‌کرد.

حدود ۴ هزار متر مربع پارچه برای کنترل آکوستیک سالن

عابدین این رویکرد را در رساندن صدای مناسب به ردیف‌های عقب و بخش‌های مختلف سالن بسیار مؤثر دانست و افزود: پس از آن، نوبت تنظیم دقیق زاویه و فاصله هر بلندگو بود تا پوشش سالن یکدست شود.

وی افزود: معیار ما برای سنجش این کار، یکنواختی صدا در سراسر سالن بود؛ یعنی اینکه صدای اجرا روی صندلی‌های مختلف تا چه اندازه هم‌سطح شنیده شود. در شبیه‌سازی‌هایی که روی نقشه واقعی صندلی‌ها انجام دادیم، اختلاف سطح صدا میان صندلی‌های سالن را به حدود ۲.۵ دسی‌بل رساندیم؛ تفاوتی که برای بیشتر شنونده‌ها به‌سختی قابل تشخیص است. به این معنا که تقریباً هر جای سالن بنشینید، از ردیف‌های جلو تا بالاترین ردیف‌های سکوها، صدا با همان قدرت و وضوح به شما می‌رسد.

وی درباره ابعاد کار آکوستیک گفت: آکوستیک حرفه‌ای حتی یک اتاق ۷۰ متری هم مجموعه‌ای از اقدامات تخصصی می‌خواهد؛ در سالنی با این ابعاد، مقیاس کار به‌کلی متفاوت است. در مجموع نزدیک به ۴ هزار متر مربع پارچه در سقف و دیوارهای سالن نصب شد. نوع پارچه، جای نصب و فاصله آن از دیوار، هرکدام حساب‌شده بود؛ پارچه‌ای که به دیوار چسبیده باشد اثر چندانی ندارد و همین فاصله است که آن را به یک جاذب واقعی تبدیل می‌کند.

نقش تماشاگران در آکوستیک سالن

عابدین درباره اثر حضور تماشاگران گفت: امکان نداشت سالن را با جمعیت پر کنیم و بعد تنظیمات را انجام دهیم؛ بنابراین طراحی باید بر پایه پیش‌بینی دقیق انجام می‌شد. بخشی از صندلی‌ها را هم که زاویه نامناسبی نسبت به استیج داشتند، از ابتدا کنار گذاشتیم؛ این سکشن‌ها مثل آینه صدا را به سالن برمی‌گرداندند.

وی درباره نصب در ارتفاع توضیح داد: اجرای این طرح کار ساده‌ای نبود. گروهی از متخصصان نصب در ارتفاع که به آن‌ها «اسپایدرمن» می‌گویند، تک‌تک پارچه‌ها و تجهیزات را با طناب در ارتفاع نصب کردند؛ کاری که با نردبان و روش‌های معمول ممکن نبود و زمان زیادی می‌برد. با تکمیل این مرحله، تا حد زیادی از مسیر کار مطمئن شدیم.

این مهندس صدا افزود: حضور تماشاگران خودش بخشی از آکوستیک سالن است؛ لباس‌ها، دمای بدن و رطوبتی که جمعیت با خود به سالن می‌آورد، رفتار صدا را تغییر می‌دهد. این تغییر را در محاسبات پیش‌بینی کرده بودیم، اما درستی آن تنها زمانی معلوم می‌شد که ۶ هزار نفر روی صندلی‌ها بنشینند.

عابدین با رضایت از نتیجه گفت: خدا را شکر، آنچه پیش‌بینی کرده بودیم تا حد زیادی محقق شد. سکشن‌هایی هم که به دلیل زاویه نامناسب نسبت به صحنه خالی مانده بودند، با پارچه پوشانده شدند تا بازتاب صندلی‌های پلاستیکی و صیقلی کنترل شود.

صدای زمینه سالن و سیستم تهویه

وی درباره صدای زمینه سالن گفت: سالن یک صدای زمینه دائمی حدود ۶۰ دسی‌بل دارد؛ یعنی حتی وقتی همه نشسته‌اند و سکوت کامل برقرار است، این صدا وجود دارد.

عابدین ادامه داد: بنابراین صدای اجرا باید آن‌قدر حضور داشته باشد که بالاتر از این صدای زمینه بنشیند و با کیفیت و زیبایی به مخاطب برسد؛ و در عین حال نه آن‌قدر بلند که دوباره بازتاب‌های سالن را تحریک کند. پیدا کردن این تعادل، یکی از ظرافت‌های اصلی کار بود.

وی درباره سیستم تهویه توضیح داد: در شرایط ایده‌آل، برای سکوت کامل آکوستیکی باید تهویه خاموش باشد؛ اما با توجه به صدای زمینه ثابت سالن و حضور جمعیت، صدای تهویه در عمل مانع جدی ایجاد نکرد.

تجهیزات صوتی و یکدستی سیستم

عابدین درباره تجهیزات صوتی گفت:در یک سیستم ایده‌آل، بلندگوهای اصلی، کناری، اوت‌فیل و بخش‌های عقب همه از یک خانواده‌اند تا رنگ صدا در سراسر سالن یکی باشد. وقتی این یکدستی فراهم نیست، بخشی از کار مهندسی صرف هماهنگ کردن سیستم‌هایی می‌شود که از خانواده‌های مختلف‌اند؛ و این یکی از کارهایی بود که در این اجرا انجام دادیم.

این مهندس صدا ادامه داد: فراهم کردن این حجم از تجهیزات یکدست، حتی در رده میان‌رده، کار ساده‌ای نیست.

عابدین هماهنگی با گروه‌های مختلف را از دیگر چالش‌های پروژه دانست و گفت: بزرگی و جذابیت این پروژه باعث شد گروه‌های زیادی برای همکاری اعلام آمادگی کنند. معیار انتخاب همکار برای ما فقط تجهیزات نبود؛ اصول کاری، شیوه همکاری و رفتار حرفه‌ای هم به همان اندازه اهمیت داشت.

او درباره تیم فنی اجرای اصفهان گفت: تیم همکار ما در این اجرا، مجموعه‌ای به مرکزیت بوشهر و به مدیریت بهنام فرخ بود. این مجموعه تجهیزاتی بهینه و کامل در اختیار ما گذاشت و برای تکمیل سیستم، تلاش زیادی کرد؛ همراهی‌ای که سهم مهمی در نتیجه کار داشت.

کیفیت استودیویی برای صدای سازهای ایرانی

عابدین درباره صدای یک آنسامبل کوچک موسیقی ایرانی برای حدود ۶ هزار نفر گفت: اجرای آکوستیک موسیقی ایرانی با گروهی هفت‌نفره، شش نوازنده و خواننده، برای ۶ هزار تماشاگر، تا جایی که می‌دانم کم‌سابقه است و برای خود من هم تجربه‌ای تازه بود.

وی افزود: نخستین چیزی که از ابتدا به آن فکر کردم، رساندن رنگ صوتی سازها به بهترین حالت ممکن بود. در یک گروه ۳۰ یا ۴۰ نفره سازها در هم می‌آمیزند، اما وقتی گروهی هفت‌نفره روی صحنه است، حتی یک شنونده غیرمتخصص هم صدای هر ساز را جداگانه دنبال می‌کند و متوجه می‌شود که در هر لحظه، مثلاً تار در حال نواختن است.

این مهندس صدا تأکید کرد: پس فقط شنیده شدن صدای تار کافی نبود؛ باید زیبا و باکیفیت شنیده می‌شد. کیفیت یک اجرا را همین جزئیات می‌سازد.

وی ادامه داد: آنچه برای من اهمیت زیادی داشت، رساندن کیفیتی نزدیک به صدای استودیویی برای این گروه هفت‌نفره بود و همین معیار، انتخاب تجهیزات را هم شکل داد. از روز اول به همه اعضای گروه گفتم که در این اجرا، رنگ و کیفیت صدا در اولویت است.

عابدین درباره تقویت صدای گروه گفت: مسئله دیگر این بود که صدای این گروه هفت‌نفره که تک به تک هر کدامشان از توانمندترین نوازندگان موسیقی هستند برای ۶ هزار مخاطب کوچک و کم‌جان به نظر نرسد. اگر در سالن به صدا دقت کرده باشید، جزئیات زیادی شنیده می‌شود؛ گروهی کوچک روی صحنه است، اما صدایی پرحجم و باشکوه گروه کاملا به گوش می‌رسد. به نظرم این از مهم‌ترین دستاوردهای اجرای اصفهان بود.

پنج روز کار فشرده برای آماده‌سازی سالن

این مهندس صدا درباره زمان آماده‌سازی گفت: از تحویل سالن تا رسیدن به مرحله نهایی، چهار تا پنج روز فرصت داشتیم؛ روزهایی بسیار فشرده که هر روز بیش از ۲۰ ساعت کار کردیم.

وی با تأکید بر نقش همکاری بخش‌های مختلف افزود: تیمی منسجم در کنار ما بود؛ از طراحی صحنه و بخش اجرایی و مدیریتی تا گروه فنی و متخصصان نصب در ارتفاع. بدون همراهی این افراد، رساندن پروژه به نتیجه در پنج روز ممکن نبود.

عابدین درباره کار در ارتفاع توضیح داد: «اسپایدرمن‌ها» از سقف آویزان می‌شوند و تجهیزات را در ارتفاع نصب می‌کنند. چون امکان ورود جرثقیل به سالن وجود نداشت، همه نصب‌ها باید به همین روش انجام می‌شد و این، کار را دشوارتر و کندتر می‌کرد.

وی افزود: برای نصب هر بلندگو، یک نفر باید به ارتفاع می‌رفت، زنجیر و طناب را نصب می‌کرد و همه نکات ایمنی را رعایت می‌کرد. کاری که با جرثقیل شاید ده دقیقه طول بکشد، گاهی دو ساعت زمان می‌برد و این را باید در تعداد بلندگوها ضرب کرد. در کنار این‌ها، زاویه‌ها را مدام بازبینی و بهینه می‌کردیم.

این مهندس صدا درباره همدلی اعضای گروه گفت: تیم ما از نظر تعداد بزرگ نیست، اما بسیار منسجم و همدل است. همه به کار بخش‌های دیگر توجه دارند و همکاری میان گروه‌های تصویر، نور، صدا و سایر بخش‌ها به‌خوبی پیش رفت.

عابدین افزود: هر بخش برای انجام کارش به زمان و امکانات نیاز داشت و بدون این همدلی، به‌سادگی ممکن بود اختلاف پیش بیاید. خدا را شکر، با همراهی همه اعضای گروه، پروژه را در همان پنج روز به نتیجه رساندیم.

عابدین در ادامه به نقش همایون شجریان در این مسیر اشاره کرد و گفت: آقای شجریان شناخت بسیار دقیق و درستی از صدا دارند. در همکاری با ایشان دیده‌ام که نگاهشان به صدا فقط هنری نیست و در جزئیات فنی صدا هم صاحب‌نظرند. به همین دلیل همیشه هم‌سو هستیم؛ هدف مشترکمان این است که بهترین صدای ممکن به مخاطب برسد و به کیفیتی برسیم که هر دو آن را ایده‌آل می‌دانیم.

وی افزود: حجم تلاشی که برای آکوستیک این سالن انجام شد، شاید از بیرون حتی در همین اندازه هم غیرمعمول به نظر برسد؛ اما ریشه آن، ارزشی است که آقای شجریان برای مخاطب و برای کیفیت قائل‌اند. ایشان در تمام این مسیر از هر جهت پشتیبان ما بودند و من عمیقاً قدردان این نگاه هستم. لذت‌بخش‌ترین بخش این کار برای من این است که جایی کار می‌کنم که قدر صدا و قدر کیفیت دانسته می‌شود؛ و رو‌به‌رو شدن با این چالش‌ها و پشت سر گذاشتنشان، برای هر دوی ما جذاب است.

عابدین همچنین از سحر فروزان، مدیر برنامه این اجرا، قدردانی کرد و گفت: خانم فروزان با درک حساسیت‌هایی که این بخش دارد، همواره پشتیبانی کامل کرده‌اند و از همه اختیاراتشان بهره گرفته‌اند تا همه‌چیز به بهترین شکل پیش برود. بی‌تردید اگر حمایت این دو عزیز و اهمیتی که به کیفیت صدا می‌دهند نبود، کیفیتی که امروز به آن رسیده‌ایم به این پایداری به دست نمی‌آمد.

بازخورد مخاطبان

وی درباره بازخورد مخاطبان گفت: شیرین‌ترین لحظه این روزها برای من، پایان هر اجراست؛ وقتی تماشاگران هنگام خروج از سالن می‌ایستند، تشکر می‌کنند و از کیفیت صدا می‌گویند. بازخوردی که تا امروز از مخاطبان گرفته‌ام، همین بوده است.

عابدین افزود: ویدئوهایی را هم که تماشاگران از بخش‌های مختلف سالن ضبط می‌کنند و در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود، با دقت دنبال می‌کنم؛ برایم مهم است بدانم صدای اجرا حتی از پشت تلفن همراه و از هر گوشه سالن، چگونه شنیده می‌شود.

وی درباره کنترل کیفیت صدا در طول اجراها گفت: هر روز پیش از شروع اجرا، دوباره در تمام سالن می‌چرخم و از بخش‌های مختلف به صدا گوش می‌دهم تا مطمئن شوم صدا همه‌جا یکدست است. نسبت به این موضوع وسواس دارم؛ چون مخاطبی که در بالاترین ردیف سکوها نشسته، همان حقی را دارد که مخاطب ردیف اول.

وی در پایان گفت: هدف ما از روز اول این بود که صدایی شفاف و باکیفیت به هر صندلی برسد، و هر شب با همین هدف پشت میز صدا می‌نشینیم.

کنسرت همایون شجریان و گروه سیاوش از مهرماه سال جاری در شهر شیراز آغاز شد و از هفتم آبان در اصفهان ادامه پیدا کرد. این کنسرت در اصفهان به دلیل استقبال مخاطبان یک بار تمدید شده و تا پانزدهم آبان میزبان دوستداران موسیقی ایرانی خواهد بود.

اعضای گروه سیاوش در این مجموعه اجراها عبارت‌اند از: آزاد میرزاپور (عود)، حسین رضایی‌نیا (سازهای کوبه‌ای)، مهیار طریحی (سنتور)، رادمان توکلی (تار)، مهرزاد اعظمی‌کیا (کمانچه) و مرتضی مومنیان (تمبک).

مؤسسه فرهنگی‌هنری «همایون شجریان» مجری پروژه، سحر فروزان مدیر برنامه، رضا موسوی طراح و کارگردان صحنه، کاوه عابدین مهندس صدا، محسن فتاحی مدیر اجرایی، مجموعه «بازاستودیو» طراح و مجری صحنه، افسانه شجریان عکاس، مرکز مدیریت رسانه «فراهنگ» مسئول گرافیک، امیرحسین سیر طراح نور، علی خمسه و محمد تقوی اعضای گروه مستندسازی، عطا نویدی مسئول روابط عمومی و نگین شکیبا دستیار کارگردان هستند.

این کنسرت در همراهی با کمپین «هر جا که تویی» از سوی «دیجی‌کالا مهر» و با حمایت «دیجی‌کالا» و «دیجی‌پی» برگزار می‌شود. بخشی از اهداف این همکاری، فراهم کردن فرصت‌های آموزشی و بهبود دسترسی دانش‌آموزانی است که از امکانات و فرصت‌های کمتری برخوردارند.