بیهقی، سینماگر تاریخ

به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، سیدروح‌الله حسینی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان در آیین فرهنگی و ادبی بزرگداشت حکیم ابوالفضل بیهقی در شهر تاریخی بلخ که با عنوان «ابوالفضل بیهقی؛ حقیقت‌جویی، تاریخ‌نگاری و میراث ماندگار زبان فارسی» برگزار شد، با اشاره به جایگاه ممتاز این نویسنده و تاریخ‌نگار برجسته سده پنجم هجری، اظهار کرد: بزرگداشت بیهقی تنها پاسداشت یک مورخ و ادیب نیست، بلکه فرصتی برای بازاندیشی در اهمیت حقیقت‌جویی، مسئولیت‌پذیری علمی، اعتبار میراث مکتوب و نقش زبان فارسی در انتقال سرمایه‌های فرهنگی به نسل‌های آینده است.

وی با بیان اینکه تاریخ‌نگاری بیهقی فراتر از ثبت نام‌ها، تاریخ‌ها و رویدادهای سیاسی است، افزود: تاریخ بیهقی اثری ارزشمند در شناخت انسان، مناسبات قدرت، تحولات اجتماعی و پیامدهای تصمیم‌های سیاسی است. بیهقی با بهره‌گیری از مشاهده، بررسی اخبار، نقل روایت‌های معتبر و توجه به زمینه‌های وقوع حوادث، الگویی از تاریخ‌نگاری مسئولانه و برخوردار از دقت علمی به یادگار گذاشته است.

رایزن فرهنگی کشورمان در افغانستان، یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های بیهقی را پرهیز از تعصب و جانبداری در ثبت رویدادها دانست و با اشاره به روایت مشهور حسنک وزیر، به سخن بیهقی استناد کرد که می‌گوید: «و در تاریخی که می‌کنم سخنی نرانم که آن بتعصبی و تزیّدی کشد.

حسینی تصریح کرد: این عبارت نشان‌دهنده آگاهی عمیق بیهقی از مسئولیت اخلاقی تاریخ‌نگار است. او حتی در روایت حوادثی که با اختلاف‌های شخصی و سیاسی همراه بوده، تلاش می‌کند میان داوری‌های فردی و ثبت واقعیت تاریخی تمایز قائل شود. چنین رویکردی برای پژوهشگران و نویسندگان امروز نیز آموزنده است؛ به‌ویژه در روزگاری که سرعت انتشار اطلاعات، ضرورت بررسی منابع، تشخیص اعتبار اخبار و پرهیز از تحریف و جانبداری را دوچندان کرده است.

وی در ادامه، با اشاره به شیوه روایتگری بیهقی، شخصیت‌پردازی و تحلیل مناسبات قدرت را از دیگر ویژگی‌های برجسته اثر او برشمرد و افزود: بیهقی شخصیت‌های تاریخی را صرفاً بر اساس مقام و موقعیت اجتماعی معرفی نمی‌کند، بلکه ابعاد مختلف شخصیتی، اخلاقی و رفتاری آنان را به تصویر می‌کشد.

به گفته حسینی، این توصیف نشان می‌دهد که بیهقی میان دانش و منزلت اجتماعی از یک‌سو و منش و رفتار اخلاقی از سوی دیگر تمایز قائل می‌شود و با نگاهی چندبعدی، شخصیت‌های تاریخی را معرفی می‌کند.

رایزن فرهنگی کشورمان در افغانستان، داستان حسنک وزیر را از نمونه‌های برجسته پیوند تاریخ‌نگاری، اخلاق و هنر روایت در اثر بیهقی دانست و اظهار کرد: در این روایت، رقابت‌های سیاسی، اختلاف‌های درباری، دشمنی‌های شخصی و اتهام‌های اعتقادی در سرنوشت یک شخصیت تاریخی به یکدیگر گره می‌خورند.

وی با اشاره به گفت‌وگوهای مربوط به سرنوشت حسنک و نقش خواجه احمد حسن میمندی، یادآور شد که بیهقی با بازنمایی دیدگاه‌ها و رفتار شخصیت‌های مختلف، مخاطب را به تأمل درباره نسبت قدرت و عدالت، مسئولیت صاحبان منصب و پیامدهای تصمیم‌های حکومتی فرامی‌خواند.

حسینی با اشاره به عبارت اخلاقی «العفو عند القدرة» در روایت حسنک، خاطرنشان کرد: بخش مهمی از ارزش‌های انسانی و اخلاقی تاریخ بیهقی در توجه به خویشتن‌داری، پرهیز از انتقام‌جویی و ضرورت پیوند قدرت با عدالت و مسئولیت‌پذیری نمایان می‌شود.

وی افزود: بیهقی با بهره‌گیری از گفت‌وگو، صحنه‌پردازی، توصیف جزئیات و بازنمایی واکنش‌های انسانی، رویدادهای تاریخی را از گزارش‌هایی خشک و صرفاً اطلاعاتی فراتر می‌برد و به روایت‌هایی زنده و ماندگار تبدیل می‌کند؛ ویژگی‌ای که در کنار دقت تاریخی، به اثر او جایگاهی ممتاز در تاریخ نثر فارسی بخشیده است.

حسینی با اشاره به اهمیت ثبت زمان، مکان، اشخاص و منشأ اخبار در تاریخ بیهقی، این ویژگی را از عوامل ارزشمندی اثر برای پژوهش‌های تاریخی دانست و گفت: توجه بیهقی به زمان وقوع حوادث، زمان نگارش روایت و مسیر انتقال اخبار، امکان بررسی دقیق‌تر رویدادها را برای پژوهشگران فراهم می‌آورد.

وی با اشاره به شبکه ارتباطی شهرهای تاریخی خراسان، از جمله بلخ، غزنین، هرات، نیشابور و بیهق، اظهار داشت: در روایت‌های بیهقی، این شهرها صرفاً نام‌هایی جغرافیایی نیستند، بلکه بازتاب‌دهنده شبکه‌ای از ارتباطات سیاسی، اداری، اجتماعی و فرهنگی هستند که در طول قرن‌ها، مراکز مختلف حوزه تمدنی خراسان را به یکدیگر پیوند داده‌اند.

رایزن فرهنگی کشورمان در افغانستان، برگزاری آیین بزرگداشت بیهقی در بلخ را از این منظر دارای اهمیت ویژه دانست و افزود: بلخ یکی از کانون‌های مهم تاریخی و فرهنگی خراسان بزرگ و زادگاه مولانا جلال‌الدین محمد بلخی است. غزنین، نیشابور و بیهق نیز در شکل‌گیری و گسترش سنت‌های علمی، ادبی و فرهنگی این حوزه نقش برجسته‌ای داشته‌اند.

بیهقی؛ محور اصلی برنامه‌های مشترک فرهنگی ایران و افغانستان

وی تأکید کرد: میراث شخصیت‌هایی چون بیهقی به یک شهر یا محدوده جغرافیایی خاص تعلق ندارد؛ این میراث در بستر تاریخ و زبان مشترک شکل گرفته و به سرمایه‌ای ارزشمند برای همه ملت‌ها و جوامعی تبدیل شده است که با آن پیوند فرهنگی و تمدنی دارند.

حسینی در ادامه، نثر بیهقی را نمونه‌ای درخشان از ظرفیت‌های زبان فارسی در بیان اندیشه، ثبت تاریخ و بازنمایی تجربه‌های انسانی دانست و اظهار داشت: بیهقی زبان فارسی را به ابزاری توانمند برای روایت دقیق رویدادها، توصیف شخصیت‌ها، تحلیل مناسبات اجتماعی و انتقال مفاهیم اخلاقی تبدیل کرد.

وی با اشاره به عبارت موجز و تصویرساز بیهقی در توصیف استقبال مردم نیشابور از سلطان مسعود، «و مردمان به این ملک تشنه بودند»، افزود: انتخاب واژگان دقیق و برخورداری از قدرت تصویرسازی، از ویژگی‌هایی است که نثر او را پس از گذشت قرن‌ها همچنان زنده، تأثیرگذار و خواندنی نگه داشته است.

رایزن فرهنگی کشورمان خاطرنشان کرد: پاسداشت بیهقی در حقیقت پاسداشت فرهنگ مطالعه، درست‌نویسی، حقیقت‌جویی و میراث مکتوب فارسی است. این میراث باید از طریق آموزش، پژوهش، تصحیح متون، انتشار آثار معتبر و معرفی شایسته به نسل جوان، از یک سرمایه تاریخی به ظرفیتی پویا در زندگی فرهنگی امروز تبدیل شود.

حسینی با تأکید بر نقش فرهنگ در تقویت ارتباط میان ملت‌ها، اظهار کرد: فرهنگ و میراث تمدنی می‌توانند فراتر از مرزهای سیاسی، زمینه شناخت متقابل، تعامل سازنده و ارتباط پایدار میان جوامع را فراهم سازند.

وی افزود: ایران و افغانستان به واسطه پیوندهای دیرینه تاریخی، زبانی، ادبی و تمدنی، از ظرفیت‌های گسترده‌ای برای توسعه همکاری‌های علمی و فرهنگی برخوردارند و پاسداشت چهره‌هایی چون ابوالفضل بیهقی می‌تواند زمینه‌ساز گسترش این تعاملات باشد.

رایزن فرهنگی کشورمان در افغانستان، برگزاری نشست‌های تخصصی درباره تاریخ بیهقی، انتشار نسخه‌های معتبر و شرح‌نویسی‌شده این اثر، همکاری دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، تبادل استاد و دانشجو، تولید برنامه‌های فرهنگی برای نوجوانان و جوانان و بهره‌گیری از ظرفیت رسانه‌ها و ابزارهای دیجیتال برای معرفی میراث مکتوب فارسی را از جمله زمینه‌های قابل توجه همکاری برشمرد.

وی تصریح کرد: رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان، پاسداشت میراث مشترک فرهنگی، حمایت از گفت‌وگوهای علمی و ادبی و گسترش ارتباط میان فرهیختگان و مراکز فرهنگی دو کشور را از زمینه‌های مهم فعالیت خود می‌داند و معتقد است شخصیت‌هایی چون بیهقی می‌توانند محور مناسبی برای شکل‌گیری برنامه‌های مشترک و پایدار فرهنگی باشند.

حسینی با تأکید بر اینکه بزرگداشت بزرگان فرهنگ و ادب نباید صرفاً به یادکرد نام و آثار آنان محدود شود، خاطرنشان کرد: ارزش واقعی چنین آیین‌هایی زمانی آشکار می‌شود که به تقویت فرهنگ مطالعه، افزایش آگاهی تاریخی و پرورش نسل‌های جدید پژوهشگر، نویسنده و اندیشمند بینجامد. اگر بیهقی را به سبب دقت در روایت و پایبندی به حقیقت ارج می‌نهیم، باید این ارزش‌ها را در فعالیت‌های علمی، فرهنگی و اجتماعی خود نیز زنده نگه داریم.

وی ابراز امیدواری کرد که برگزاری چنین محافلی در شهرهای تاریخی و فرهنگی افغانستان، زمینه‌ساز گسترش ارتباطات علمی و ادبی، معرفی میراث ماندگار زبان فارسی و تحکیم پیوندهای فرهنگی میان ملت‌های منطقه باشد