باستانشناسان در جریان کاوشهای شهر باستانی هاتوشا در مرکز ترکیه، قطعهای از یک لوح گِلی را شناسایی کردهاند که پس از حدود ۳۳۰۰ سال مشخص شده بخشی از یکی از نسخههای پیمان صلح قادش است؛ پیمانی که بهعنوان قدیمیترین پیمان صلح مکتوبِ باقیمانده شناخته میشود و زمانی به جنگ میان دو قدرت بزرگ عصر برنز، یعنی مصر و امپراتوری هیتی، پایان داد.
به گزارش فرارو، این قطعه در جریان کاوشهای باستانشناسی در بویوککاله (Büyükkale)، بخش مهمی از شهر باستانی هاتوشا، پایتخت امپراتوری هیتی، پیدا شد. محل دقیق کشف، در نزدیکی ساختمانی موسوم به Building E بوده است. هاتوشا در نزدیکی شهر امروزی بوغازکاله در استان چوروم در مرکز ترکیه قرار دارد و از مهمترین محوطههای باستانشناسی مربوط به تمدن هیتی است. این محوطه از سال ۱۹۸۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.
در ابتدا تنها یک قطعه شکسته از لوح در اختیار باستانشناسان بود و تنها یک سمت آن باقی مانده است. اهمیت واقعی قطعه نیز بلافاصله مشخص نشد. پژوهشگران حدود یک سال آن را تحت بررسیهای علمی و مطالعات نوشتاری قرار دادند تا سرانجام مشخص شد نوشتههای روی آن به یکی از نسخههای هیتیِ پیمان صلح قادش تعلق دارد.
آنچه این قطعه را جالبتر میکند، محتوای بخش باقیمانده آن است. نوشته به بندهایی از پیمان مربوط میشود که درباره افرادی است که از سرزمین یکی از دو طرف گریخته و به سرزمین طرف مقابل پناه بردهاند. در بخشهای خوانا، از افرادی که از سرزمین مصر یا هاتی گریختهاند سخن گفته شده و همچنین به مسائلی درباره تخریب خانهها اشاره میشود. این بخشها در محدوده بندهای ۱۲ تا ۲۰ پیمان قرار میگیرند.
به بیان دیگر، چیزی که از دل خاک بیرون آمده تنها یک قطعه سفال یا نوشته اداری معمولی نیست؛ بخشی از متنی است که بیش از سه هزار سال پیش تلاش میکرد قواعد رفتار دو قدرت بزرگ با پناهجویان و فراریان را تعیین کند.
برای فهم اهمیت این قطعه باید به بیش از سه هزار سال قبل بازگشت؛ زمانی که مصرِ تحت فرمان رامسس دوم و امپراتوری هیتی درگیر رقابت بر سر کنترل سوریه و مناطق استراتژیک شرق مدیترانه بودند. نقطه اوج این رویارویی، نبرد معروف قادش در حدود ۱۲۷۴ پیش از میلاد بود؛ نبردی که میان سپاه مصر و نیروهای هیتی به فرماندهی موواتالی دوم در نزدیکی شهر قادش در سوریه رخ داد. با وجود تبلیغات گسترده رامسس دوم درباره این نبرد، نتیجه جنگ یک پیروزی قاطع برای هیچیک از دو طرف نبود و رقابت میان دو قدرت برای سالها ادامه پیدا کرد.
چند سال بعد، با تغییر شرایط سیاسی، مسیر دو امپراتوری از میدان جنگ به مذاکره تغییر کرد. در دوران هاتوشیلی سوم، پادشاه هیتی، و در بیستویکمین سال سلطنت رامسس دوم، دو طرف پیمانی را منعقد کردند که معمولاً تاریخ آن حدود ۱۲۵۹ یا ۱۲۵۸ پیش از میلاد در نظر گرفته میشود. متن پیمان بر برقراری صلح و «برادری» میان دو پادشاه، پایان خصومت، عدم تجاوز، همکاری در برابر حمله خارجی و استرداد فراریان تأکید داشت. پیمان همچنین جایگاه سیاسی خاندان هاتوشیلی را در حکومت هیتی به رسمیت میشناخت.
اصل دیپلماتیک پیمان ظاهراً روی لوحهای نقرهای تنظیم و میان دو دربار مبادله شده بود؛ اما این لوحهای فلزی تاکنون پیدا نشدهاند. آنچه امروز از پیمان در اختیار تاریخدانان قرار دارد، نسخهها و کپیهایی است که دو طرف از متن تهیه کردند. در مصر، متن پیمان به خط هیروگلیف روی دیوارهای مجموعه معابد کارناک و رامسئوم باقی مانده است. در هاتوشا نیز نسخههایی به خط میخی و به زبان اکدی، زبان رایج دیپلماسی بینالمللی آن دوران، روی لوحهای گِلی ثبت شده بود.
اهمیت کشف جدید در وهله نخست به این دلیل است که هر قطعه تازه میتواند به بازسازی دقیقتر متنی کمک کند که بخشهایی از آن بیش از یک قرن است در اختیار باستانشناسان قرار دارد. نخستین نسخههای هیتیِ پیمان در جریان کاوشهای هاتوشا در اوایل قرن بیستم، بهویژه از سال ۱۹۰۶ به بعد، شناسایی شدند. بخشی از این لوحها امروز در موزههای استانبول، برلین و دیگر مجموعههای مهم نگهداری میشوند.
اما اهمیت ماجرا تنها در کاملتر شدن یک متن باستانی خلاصه نمیشود. پیمان قادش یکی از مهمترین اسناد برای شناخت دیپلماسی بشر در عصر برنز است؛ دورهای که مصر، هیتیها، آشور، بابل و دیگر قدرتهای منطقه در قالب شبکهای از جنگ، تجارت، ازدواجهای سلطنتی و مکاتبات دیپلماتیک با یکدیگر در ارتباط بودند. متن قادش نشان میدهد که بیش از سه هزار سال پیش نیز دولتها برای پایان دادن به جنگ، تعیین تعهدات متقابل، استرداد فراریان و حتی تعریف نوعی همکاری نظامی، از اسناد مکتوب و سازوکارهای حقوقی استفاده میکردند.
از سوی دیگر، این پیمان یکی از معدود نمونههای باستانی است که متنهای متعلق به دو طرف یک توافق تاریخی تا حدی در دسترس پژوهشگران قرار دارد. همین موضوع به تاریخدانان اجازه میدهد روایتهای مصری و هیتی را با یکدیگر مقایسه کنند و ببینند هر قدرت چگونه یک رویداد مشترک را که منجر به ترک مخاصمه شده را ثبت و روایت کرده است.
به همین دلیل، قطعهای که اکنون در بویوککاله پیدا شده، با وجود اندازه کوچک خود، میتواند به پرسشهای بزرگی درباره تاریخ سیاسی خاور نزدیک باستان پاسخ دهد. باستانشناسان هنوز در حال کاوش در هاتوشا هستند و احتمال یافتن قطعات دیگری از این مجموعه وجود دارد. شاید قطعه بعدی تنها چند خط دیگر باشد؛ اما در مطالعه متونی با قدمت بیش از سه هزار سال، گاهی چند خط برای تغییر درک ما از یک رویداد تاریخی کافی است.
نویسنده: مصطفی جرفی
شمـا اولیـن نفـر هستـید کـه نظـر خـود را ثبـت مـی کنیـد.
🗩ثبـت نظر: