به گزارش اطلاعات آنلاین،دولت دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ایالات متحده، برای شکستن بنبست در جنگ خود با ایران، اکنون تلاش میکند با اعمال تحریمهای جدید ایران را به یک کشور مطرود اقتصادی در سطح بینالمللی تبدیل کند. ایران از زمان انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹، از فشارهای اقتصادی، نظامی و دیپلماتیک ایالات متحده و متحدانش جان سالم به در برده، هر چند که این فشارها برای مردمش بسیار سنگین بوده است.
این بار نیز، ایرانیها انتظار دارند از طریق شبکههای حمل و نقل و لجستیکی که در طول سالها برای مقابله با فشار غرب ایجاد کردهاند، از مخربترین تأثیر تحریمهای ایالات متحده در امان بمانند. شرکای اصلی ایران در این تلاش تاکنون روسیه، پاکستان و چین بودهاند. این بار، ایران ممکن است به ترکیه هم به عنوان یک بازار و تأمینکننده نگاه کند، در حالی که انتظار دارد تحریمها یا درخواستهای معافیت از هند را به طور جدی اجرا نکند.
جنگ فعلی با ایران به این دلیل آغاز شد که ترامپ معتقد بود کارزار «فشار حداکثری» او علیه ایران در جلوگیری از توسعه سلاحهای هستهای تهران، خنثیسازی شبکههای منطقهای تحت حمایت ایران و متوقف کردن تسلیحات موشکی این کشور، ناکافی بوده است.
دور زدن تحریمها توسط تهران
قبل از فوریه ۲۰۲۵، کل تجارت ایران سالانه ۱۱۰ میلیارد دلار بود. تحریمها توانایی ایران را برای فروش نفت و واردات کالا محدود کرد، با این حال چین، عراق و ترکیه همچنان بزرگترین شرکای تجاری ایران باقی ماندند. در طول سال بعد، چین ۸۰ تا ۹۰ درصد نفت خام ایران را به ارزش نزدیک به ۳۲ میلیارد دلار خریداری کرد. تجارت با عراق و ترکیه، که هر دو مرز زمینی با ایران دارند، به ترتیب ۱۰ میلیارد دلار و ۵ میلیارد دلار بود.
جنگی که در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، اقتصاد ایران را مختل کرده است، اما هیچ مدرکی مبنی بر فلج شدن کامل آن وجود ندارد. همسایگان ایران همچنان به عنوان یک شریان حیاتی عمل میکنند و تجارت فرامرزی به اشکال مختلف، از جمله مبادلات غیرقانونی که توسط مقامات مرزی تحمل میشود، ادامه دارد.
در میان کشورهای همسایه ایران، امارات تنها کشوری است که اراده مقابله با ایران را نشان داده است، به ویژه پس از حملات موشکی و پهپادی ایران. از نظر تاریخی، امارات متحده عربی دومین شریک تجاری بزرگ ایران بود که به عنوان مثال در سال 2024 بالغ بر 28 میلیارد دلار بود. اما امارات تحریمهای فشار حداکثری ایالات متحده را اجرا کرد و اخیراً، در 19 آگوست 2026، تمام تجارت، مبادلات تجاری و معاملات مالی با ایران را به حالت تعلیق درآورد.
حکومت ایران که به دلیل جنگ و تحریمها محدود شده، میداند که دیگر نمیتواند به بنادر خلیج فارس خود به عنوان محل اصلی واردات و صادرات خود متکی باشد. تهران اکنون به طور فزایندهای از بنادر دریای خزر، از جمله بندر انزلی و امیرآباد و مرزهای زمینی خود برای مدیریت فعالیتهای اقتصادی مداوم استفاده میکند.
کریدور خزر، که از اختلال نیروی دریایی ایالات متحده در امان است، به ایران اجازه میدهد تا گندم، ذرت و روغن خوراکی و همچنین مواد نظامی را تأمین کند. اما بنادر خزر ظرفیت محدودی دارند و فقط میتوانند کشتیهای کوچکتر را بپذیرند. علاوه بر این، در ژوئیه ۲۰۲۶، اوکراین کشتیهای مرتبط با ایران را در دریای خزر هدف قرار داد.طبق گزارشها، حمل و نقل از طریق دریای خزر بسیار افزایش یافته است.
ارتباطات تجاری و حمل و نقل ایران و پاکستان
ایران و پاکستان مرز حدوداً ۹۰۰ کیلومتری مشترک دارند و به نظر میرسد نقش میانجیگری پاکستان در جنگ ایران، روابط تجاری و حمل و نقل آنها را تقویت کرده است، که به نوبه خود به ایران کمک کرده از تحریمهای غرب فرار کند.
حتی قبل از آخرین جنگ، ایران و پاکستان تلاش کرده بودند مشارکت اقتصادی و تجاری خود را گسترش دهند. پس از اجرای تحریمهای حداکثری ترامپ، ایران و پاکستان ۱۲ توافقنامه در اوت ۲۰۲۵ امضا و هدف خود را رسیدن به ۱۰ میلیارد دلار تجارت دوجانبه تا سال ۲۰۲۸ تعیین کردند. تجارت ایران و پاکستان تنها در مارس ۲۰۲۵ به ۳.۱۳ میلیارد دلار رسید.
در تلاش برای دور زدن تحریمها، حتی این حجم نسبتاً کم تجارت برای ایران مهم بود، به ویژه به این دلیل که پرداختهای نقدی و ترتیبات تهاتری به آن کمک کرد تا از الزامات تسویه دلاری عبور کند. اندکی پس از میانجیگری آتشبس بین ایران و ایالات متحده در ماه ژوئن، پاکستان اجازه ورود کالاهایی از کشورهای ثالث به ایران را از طریق پاکستان و از طریق زمینی داد.
هنگامی که ایران تلاش کرد تنگه هرمز را مسدود کند، پاکستان شش کریدور جادهای را که بنادر خود در کراچی، از جمله بندر قاسم و همچنین در گوادر، را به گذرگاههای زمینی گبد و تفتان از طریق بلوچستان متصل میکرد، برای تجارت با ایران تعیین کرد. این گذرگاهها امکان تبادل مایحتاج روزانه و همچنین سوخت، از جمله برق و گاز را فراهم کردهاند.
ایران و پاکستان در حال حاضر در حال اجرای مکانیسم تهاتر هستند و کنوانسیون گمرکی حمل و نقل بینالمللی کالا تحت پوشش کارنه TIR (کنوانسیون TIR، ۱۹۷۵) را اعمال کردهاند که هر دو به آنها امکان میدهد با اجتناب از بررسی دقیق در کانالهای بانکی سنتی، تحریمها را دور بزنند. پاکستان اغلب معافیتهای موقت از الزامات معمول ابزارهای بانکی برای صادرات ضروری به ایران اعطا میکند.
ایران و روسیه
ایران و روسیه به عنوان دو کشوری که به دنبال احیای غرور و جایگاه خود هستند، اشتراکات زیادی دارند. هر دو با تحریمهای غرب روبرو هستند و در زمینههای مالی، تجاری و حمل و نقل به یکدیگر وابسته شدهاند. با گذشت زمان، ایران و روسیه به سمت انجام تسویه حسابهای مالی دوجانبه با استفاده از مبادله ریال-روبل و دور زدن معماری سوئیفت حرکت کردهاند. گرچه تجارت دوجانبه تنها ۵ میلیارد دلار است، اما از تحریمها و محدودیتهای بانکی غرب جلوگیری میکند.
عنصر اصلی این تلاش، کریدور ترانزیت بینالمللی شمال-جنوب (INSTC) است که در سال ۲۰۰۰ توسط هند، روسیه و ایران به عنوان یک کریدور حمل و نقل جایگزین و مسیر تجاری به کانال سوئز تأسیس شد. INSTC، یک شبکه چندوجهی ۷۲۰۰ کیلومتری، پس از آغاز جنگ روسیه علیه اوکراین در سال ۲۰۲۲، برای این کشور اهمیت پیدا کرد.
در حال حاضر، ۷۵ درصد از کل پروژه تکمیل شده است. از نظر کارایی، انتظار میرود حرکت از طریق INSTC 30 درصد ارزانتر و ۴۰ درصد کوتاهتر از مسیرهای تجاری سنتی مانند کانال سوئز باشد. طبق اعلام بانک توسعه اوراسیا مستقر در قزاقستان، این کریدور تا سال ۲۰۳۰ قادر به حمل ۳۰ میلیون تن بار خواهد بود و ۱.۵ میلیارد دلار هزینه ترانزیت برای ایران فراهم میکند.
علاوه بر این کریدور، محمولهها در حال حاضر از طریق سن پترزبورگ-آستاراخان-انزلی-بندرعباس از طریق اتصال دریای خزر-رودخانه و از طریق قزاقستان و ترکمنستان با راه آهن جابجا میشوند. مرحله بعدی این پروژه شامل تکمیل راهآهن رشت-آستارا است که دسترسی ریلی بدون مانع از سن پترزبورگ در روسیه به بندرعباس در ایران را فراهم میکند.
ایران و چین
جغرافیای ایران، در تقاطع خاورمیانه، آسیای جنوبی و مرکزی با خط ساحلی وسیع، مدتهاست آن را برای پکن جذاب کرده است. برای تجارت چین با خاورمیانه، زمینی و دریایی، کریدورهای تجاری و حمل و نقل از طریق ایران بسیار مهم هستند. ایران رسماً در سال ۲۰۲۱ به طرح کمربند و جاده چین پیوست، زمانی که دو کشور برنامه همکاری ۲۵ ساله را امضا کردند.
ارتباطات اصلی حمل و نقل زمینی بین دو کشور، ارتباطات ریلی از طریق آسیای مرکزی است. این خطوط از زمان آغاز جنگ ایران با ایالات متحده اهمیت فزایندهای یافتهاند و محاصره دریایی آمریکا تنها ارزش استراتژیک آنها را عمیقتر کرده است. این ارتباط ریلی کلیدی، شهرهای ییوو و شیآن چین را از طریق کریدور قزاقستان-ترکمنستان-ایران که اولین بار در سال ۲۰۱۴ افتتاح شد اما در سال ۲۰۲۵ توسط خطوط باری چینی گسترش یافت، به ایران متصل میکند.
کریدورهای ریلی یک مسیر تجاری فراهم میکنند که تحریمهای ایالات متحده را دور میزند و از تنشهای ژئوپلیتیکی دور است. با این حال، حمل و نقل ریلی برای صادرات ایران کارایی کمتری دارد. گرچه این اتصال ریلی باعث صرفهجویی در زمان میشود (کالاها در آن مسیر کمتر از دو هفته طول میکشد تا به چین برسند)، قطارهای باری روی این خط تنها میتوانند ۵۰ کانتینر حمل کنند، در حالی که تانکرهای دریایی میتوانند ۲۰۰۰۰ کانتینر را در یک سفر حمل کنند.
سناریوها
احتمال زیاد: ایران مسیر تجارت را تغییر میدهد و شبکههای موازی میسازد
برای حفظ برخی فعالیتهای اقتصادی، هر چند کمتر، تا زمان روی کار آمدن دولت جدید در کاخ سفید، ایران با تغییر مسیر تجارت و ایجاد شبکههای موازی در جاهایی که معتقد است ایالات متحده فاقد اهرم فشار است، به فشارهای تجاری و مالی واشنگتن پاسخ خواهد داد. دشمنان ایدئولوژیک آمریکا، روسیه و چین، و همسایگان فرصتطلب ایران، ترکیه و پاکستان، احتمالاً به کمک به ایران در این تلاش ادامه خواهند داد و تحریمها را کماثرتر میکنند.
کل حجم تجارت جهانی ایران در سال ۲۰۲۴، ۱۲۵ میلیارد دلار بود که درست قبل از تحریمهای فوریه ۲۰۲۵ به ۱۱۰ میلیارد دلار کاهش یافت و در پنج ماه اول از آغاز جنگ فعلی، به ۳۲ میلیارد دلار رسید. پیشبینی میشود سطح تجارت فعلی ایران در سال ۲۰۲۶ به ۷۶ میلیارد دلار برسد.
احتمال کمتر: ایالات متحده از نقاط ضعف شرکای تجاری باقیمانده ایران سوءاستفاده میکند
در میان شرکای تجاری باقیمانده ایران، پاکستان آسیبپذیرترین کشور است زیرا مسیرهای زمینی تجارت آن با ایران از بلوچستان میگذرد، جایی که مدتهاست شاهد ناآرامی بوده است. اقتصاد این کشور همچنین میتواند از تحریمهای ثانویه ایالات متحده آسیب ببیند. با این وجود، سودمندی پاکستان برای ترامپ به عنوان میانجی با ایران، این خطر را کاهش میدهد.
احتمال کمترین: فروپاشی ایران یا اجماع تحریمهای بینالمللی
فروپاشی ایران در ۱۸ ماه آینده یا موفقیت ایالات متحده در ایجاد اجماع بینالمللی برای تحریمهای پایدارتر و تنبیهیتر، مستلزم آن است که روسیه و چین به ایران فشار بیاورند که در شرایط فعلی بعید به نظر میرسد.
شمـا اولیـن نفـر هستـید کـه نظـر خـود را ثبـت مـی کنیـد.
🗩ثبـت نظر: