نقش نظارت کارگری در ایمنی معدنچیان

به گزارش ایلنا و به نقل از سازمان جهانی کار، پیشگیری از حوادث در معادن به رعایت مقررات ایمنی، شناسایی مستمر خطرها و مشارکت کارگران در نظارت بر محیط کار وابسته است. تجربۀ «ایوان کاتولیک»، معدنچی و بازرس فنی ایمنی در قزاقستان، نمونه‌ای از اهمیت دانش عملی کارگران و همکاری تشکل‌های کارگری با مسئولان ایمنی برای حفاظت از جان معدنچیان است.

کاتولیک ۱۹ سال سابقۀ کار در معدن دارد و سرگروه بخشی است که نگهداری و تعمیر مسیرهای زیرزمینی را بر عهده دارد. او همچنین سه سال است به‌عنوان بازرس فنی ایمنی از سوی تشکل کارگری معدنچیان زغال‌سنگ فعالیت می‌کند و در کنار همکارش، ایوان پریاژنیکوف، خطرهای محیط کار و وضعیت تجهیزات را بررسی می‌کند.

«معدن» محیطی که اشتباه را نمی‌بخشد

کاتولیک از نخستین تجربۀ ورودش به معدن با یادآوری احساس خطر و آماده‌باش دائمی می‌گوید. تغییر فشار هوا، مسیرهای زیرزمینی، ریل‌ها، کانال‌های زهکشی و تکیه‌گاه‌های تونل برایش تازگی داشتند. پیش از ورود به معدن نیز داستان کارگرانی را شنیده بود که زیر آوار مدفون شده یا زیر فشار سنگ‌ها گرفتار شده بودند.

مربی او در همان روزهای نخست هشدار داده بود: «چشم‌هایت را باز نگه دار، چون هر لحظه ممکن است اتفاقی بیفتد؛ ریزش سنگ یا فروریختن بخشی از معدن. هیچ‌کس از این خطرها مصون نیست، چون فشار زمین مسئلۀ بسیار جدی‌ای است. پیش از هر قدم، به مسیری که می‌خواهی در آن حرکت کنی، نگاه کن.»

کاتولیک می‌گوید پس از ۱۹ سال کار، همچنان همین اصل را رعایت می‌کند. او هر روز پیش از ورود به معدن، آزمایش تنفس‌سنجی الکل می‌دهد، در جلسۀ توجیهی ایمنی شرکت می‌کند و تجهیزات لازم، از جمله چراغ پیشانی و دستگاه خودنجات، را تحویل می‌گیرد.

بخشی از کار او به نگهداری و تعمیر تونل‌هایی مربوط است که زیر فشار لایه‌های زمین فشرده می‌شوند و مسیر عبور را مسدود می‌کنند. کارگران باید آوار را پاک‌سازی کنند، تکیه‌گاه‌های دیواره‌ها را دوباره نصب کنند و مسیر را به شکل اولیه بازگردانند. آن‌ها گاهی در فضاهایی چنان تنگ کار می‌کنند که امکان ایستادن صاف ندارند و ناچارند از ابزارهایی مانند دریل‌های پنوماتیک، بیل و کلنگ استفاده کنند.

خطرهای معدن به ریزش تونل محدود نیست. غلتک‌های نوار نقاله ممکن است دست کارگر را به داخل دستگاه بکشند، ماشین‌آلات حفاری با قطعات چرخان خود خطرآفرین‌اند و گرد زغال‌سنگ نیز قابلیت انفجار دارد. کارگران باید کیفیت هوا و افزایش غلظت گازها را هم به‌طور مستمر بررسی کنند.

کاتولیک می‌گوید: «معدن اشتباه را نمی‌بخشد؛ اصلاً نمی‌بخشد. حتی یک اشتباه را هم نادیده نمی‌گیرد.»

کارگران باسابقه هم به آموزش مستمر نیاز دارند

به گفتۀ این معدنچی، تکرار فعالیت‌های روزمره گاهی حساسیت کارگران باسابقه را نسبت به خطرها کاهش می‌دهد. برخی نیروهای ماهر ممکن است به‌دلیل تسلط بر کار، وظایف خود را بدون بررسی دوبارۀ شرایط انجام دهند و تصور کنند چون بارها کاری را بدون حادثه انجام داده‌اند، این بار نیز خطری آن‌ها را تهدید نمی‌کند.

او هشدار می‌دهد همین اعتمادبه‌نفس بیش از حد می‌تواند زمینه‌ساز حادثه شود. به همین دلیل، آموزش ایمنی نباید فقط به کارگران تازه‌وارد محدود بماند؛ نیروهای باسابقه نیز به بازآموزی و آموزش مستمر نیاز دارند.

سابقۀ کار و مهارت فنی جای تجهیزات استاندارد، نظارت مؤثر و رعایت دستورالعمل‌های ایمنی را نمی‌گیرد. کارفرمایان نیز باید شرایطی فراهم کنند تا فشار تولید و تکرار وظایف، کارگران را به نادیده گرفتن خطرها وادار نکند.

بازرسی تشکل‌های کارگری؛ صدای کارگران در معدن

کاتولیک و همکارش هنگام حضور در جبهه‌های کار، با کارگران و سرگروه‌ها گفت‌وگو می‌کنند و وضعیت تجهیزات، شرایط محیط کار، کمبودهای احتمالی و کافی بودن شمار نیروی انسانی را بررسی می‌کنند. هدف آن‌ها شناسایی نقص‌ها پیش از وقوع حادثه و انتقال نگرانی‌های کارگران به مسئولان است.

در کنار بازرسان تشکل کارگری، بخش ایمنی و بهداشت شرکت نیز بازرسان خود را دارد. کاتولیک می‌گوید: این دو گروه فعالیت یکدیگر را تکمیل می‌کنند. گاهی نقصی از چشم کارگران یا مسئولان دور می‌ماند و بازرس با یادآوری آن، فرصت رفع مشکل را پیش از وقوع حادثه فراهم می‌کند.

کارگران به‌دلیل حضور روزانه در معدن، شناخت مستقیمی از شرایط واقعی کار دارند. مشارکت آن‌ها در بازرسی‌ها می‌تواند به شناسایی خطرهایی کمک کند که شاید در بررسی‌های مقطعی اداری دیده نشوند. از این رو، نظارت کارگری صرفاً یک اقدام فنی نیست؛ راهی برای مشارکت نیروی کار در تصمیم‌هایی است که مستقیماً با جان و سلامت او ارتباط دارد.

حق گزارش خطر بدون ترس از سرزنش

کاتولیک تأکید می‌کند کارگران باید بتوانند مشکلات ایمنی را بدون نگرانی از واکنش منفی مدیران یا همکاران مطرح کنند. او می‌گوید در محل کارش، مسئولان نه‌تنها گزارش مشکلات را سرزنش نمی‌کنند، بلکه کارگران را به بیان نگرانی‌هایشان تشویق می‌کنند.

اگر کارگران از گزارش خطرها بترسند یا نگران پیامدهای آن باشند، نقص‌های ایمنی ممکن است تا زمان وقوع حادثه پنهان بمانند. کمبود تجهیزات، نقص ماشین‌آلات، مشکلات تهویۀ معدن و کمبود نیروی انسانی از جمله مسائلی هستند که کارگران باید بتوانند آزادانه گزارش کنند و اطمینان داشته باشند مسئولان برای رفع آن‌ها اقدام می‌کنند.

کارفرمایان نیز باید به گزارش‌های ایمنی رسیدگی کنند و به‌جای سرزنش گزارش‌دهندگان، شرایطی فراهم آورند تا شناسایی زودهنگام خطرها به بخشی از فرهنگ کاری معدن تبدیل شود.

آموزش سازمان جهانی کار و حقوق کارگران

کاتولیک به‌تازگی در دو دورۀ آموزشی سازمان جهانی کار در زمینۀ ایمنی و بهداشت شغلی معادن شرکت کرده است. کارگرانی از معادن مختلف قزاقستان در این دوره‌ها حضور داشتند و به‌صورت تعاملی درباره روش‌های مؤثر و نامؤثر کار در محیط‌های زیرزمینی گفت‌وگو کردند.

به گفتۀ کاتولیک، مدرس دوره پیشنهادها و تجربیات شرکت‌کنندگان را یادداشت می‌کرد و احتمال تغییر محتوای آموزشی بر اساس دیدگاه‌های آن‌ها را در نظر می‌گرفت. این شیوه به کارگران فرصت می‌داد دانش عملی خود را منتقل کنند و در بهبود آموزش‌ها نقش داشته باشند.

برنامۀ سازمان جهانی کار با عنوان «ارتقای ایمنی و بهداشت شغلی از طریق گفت‌وگوی اجتماعی در بخش معدن قزاقستان» نیز با هدف پیشگیری از حوادث و افزایش مشارکت کارگران اجرا می‌شود. در سال ۲۰۲۵، نمایندگان کارگران و کارفرمایان در کارگاهی دربارۀ مقاوله‌نامه‌های این سازمان شرکت کردند و در سال ۲۰۲۶ آموزش‌های تخصصی ایمنی معادن ادامه یافت.

یکی از اسناد مهم در این زمینه، مقاوله‌نامۀ شمارۀ ۱۷۶ سازمان جهانی کار درباره ایمنی و بهداشت در معادن، مصوب سال ۱۹۹۵ است. این مقاوله‌نامه مسئولیت‌های کارفرمایان و کارگران را در پیشگیری از خطرها و کنترل آن‌ها مشخص می‌کند و حقوق کارگران را برای گزارش مخاطرات، مشارکت در بازرسی‌ها و برخورداری از نمایندگی در مسائل ایمنی به رسمیت می‌شناسد.

مشارکت کارگران نباید بهانه‌ای برای انتقال مسئولیت ایمنی از کارفرما به نیروی کار باشد. کارفرمایان همچنان مسئول کنترل خطرها و فراهم کردن امکانات لازم برای کار ایمن هستند؛ در مقابل، کارگران و تشکل‌های آن‌ها باید بتوانند خطرها را گزارش کنند، در بازرسی‌ها حضور داشته باشند و پیگیر رفع نواقص شوند.

بازگشت سالم به خانه، معیار اصلی ایمنی معدن

کاتولیک در پایان هر شیفت، همراه دیگر کارگران به سطح زمین بازمی‌گردد، تجهیزات ایمنی خود را تحویل می‌دهد و راهی خانه می‌شود. او برای کارگران تازه‌وارد توصیه‌ای ساده دارد: «ایمن کار کنید و با فکر کار کنید. پیش از انجام هر کاری فکر کنید. به همکاران باسابقه گوش دهید، چشم‌هایتان را باز نگه دارید و مراقب قدم‌هایتان باشید.»

او همچنین به عبارتی اشاره می‌کند که میان معدنچیان به آرزو و سفارش همیشگی تبدیل شده است: «امیدواریم تعداد دفعاتی که به معدن پایین می‌رویم، با تعداد دفعاتی که از آن بالا می‌آییم، برابر باشد.»

در محیطی که ریزش تونل، انفجار، نقص ماشین‌آلات و افزایش غلظت گازها جان کارگران را تهدید می‌کنند، بازگشت سالم به خانه نباید صرفاً آرزوی معدنچیان باشد. کارفرمایان باید خطرهای محیط کار را کنترل کنند، نهادهای نظارتی بر اجرای مقررات نظارت داشته باشند و تشکل‌های کارگری بتوانند مسائل ایمنی را مستقل از فشارهای روزمرۀ تولید پیگیری کنند.

حق کارگر فقط دریافت دستمزد نیست؛ برخورداری از محیط کاری امن، امکان گزارش خطر و مشارکت در نظارت بر ایمنی نیز از حقوق اساسی اوست. هیچ فشاری برای افزایش تولید نباید به بهای جان معدنچیان تمام شود.