فرش دستباف چهارمحال و بختیاری؛ میراثی در آستانه فراموشی با کاهش بافندگان

به گزارش خبرنگار ایلنا، فرش چهارمحال و بختیاری یکی از اصیل‌ترین و شناخته‌شده‌ترین فرش‌های دستباف ایرانی است که به دلیل رنگ‌های گیاهی درخشان، طرح‌های ذهنی و بافت خاص، شهرت جهانی دارد. این منطقه یکی از قطب‌های مهم قالی‌بافی روستایی و عشایری ایران محسوب می‌شود.

قالی‌های خشتی بختیاری، یلمه، گل مینا، گل فرنگ، ترنج و دیگر طرح‌های اصیل منطقه از شناخته‌شده‌ترین دست‌بافته‌های استان هستند که سال‌ها در بازارهای جهانی شناخته شده‌اند.

رنگ‌های فرش بختیاری گیاهی و طبیعی هستند و به همین دلیل از ثبات و درخشندگی خاصی برخوردارند. رنگ‌های غالب شامل قرمز، زرد، سبز تیره، نارنجی، سفید و بلوطی است.

قالی‌بافی در مناطقی از جمله چالشتر، دزک، دستگرد امامزاده، سورک، بارده و بروجن در طول صدها سال رواج داشته است. با این حال، در بازارهای داخلی کم‌کم تولید و استقبال مشتریان از این هنر دستباف با ورود فرش‌های ماشینی کم‌رنگ‌تر شده است.

هشدار جدی: فرش چهارمحال و بختیاری در آستانه فراموشی

یکی از تولیدکنندگان و بافندگان فرش با اشاره به جایگاه فرش چهارمحال و بختیاری به عنوان یکی از هنرهای اصیل ایرانی در گفت و گو با خبرنگار ایلنا بیان کرد: با وجود ارزش فرهنگی و هنری فرش دستباف، این حرفه به دلیل بازدهی دیرهنگام و درآمد اندک برای بافندگان، با چالش‌های جدی مواجه است.

وی افزود: بافت فرش نیازمند صرف زمان، دقت و تلاش فراوان است، اما درآمد حاصل از آن با زحمات بافندگان تناسب ندارد و همین موضوع سبب شده است بسیاری از فعالان این حوزه از ادامه فعالیت یا ورود به این حرفه صرف‌نظر کنند.

این بافنده با بیان اینکه ارتباط مستمری با تعداد زیادی از بافندگان دارد، گفت: برای جلوگیری از رکود و فراموشی این هنر ارزشمند، لازم است مسئولان حمایت‌های مؤثرتری از فعالان این بخش داشته باشند.

وی پرداخت تسهیلات قرض‌الحسنه، تأمین مواد اولیه مرغوب با قیمت مناسب و ایجاد شبکه‌های قدرتمند بازاریابی و فروش برای فرش‌های تولیدی را از مهم‌ترین راهکارهای حمایت از بافندگان دانست و تأکید کرد: اجرای چنین طرح‌های تشویقی می‌تواند به حفظ و رونق هنر فرش‌بافی و افزایش انگیزه بافندگان کمک کند.

وی گرانی و مرغوب نبودن مواد اولیه، استفاده از رنگ‌های شیمیایی جوهری و وضعیت نامناسب بازار باعث شده است تا قالی‌بافان رغبتی به فعالیت در این عرصه نداشته باشند.

این بافنده پرداخت تسهیلات سرمایه در گردش با هدف تأمین مواد اولیه مرغوب و تولید فرش با کیفیت بالا را از مهم‌ترین خواسته‌های فرش‌بافان چهارمحال و بختیاری دانست و افزود: البته پرداخت این تسهیلات باید در صورتی باشد که بازار قالی به دوران رونق بازگردد.

وی گفت: امروزه جوانان اشتیاقی به هنر-صنعت فرش‌بافی ندارند و برای فراگیری آن همکاری نمی‌کنند.

این بافنده پایین بودن درآمد، روند سخت تولید، ارائه نشدن مشوق، مشکلات اقتصادی، شرایط سخت‌گیرانه بیمه و عوامل دیگر باعث شده است تا جوانان و فرزندان قالی‌بافان، شور و شوقی برای آموزش و ادامه تولید فرش دستباف نداشته باشند.

استانداردهای صنعت فرش نیازمند بازنگری است

یکی دیگر از فعالان حوزه فرش استان به خبرنگار ایلنا گفت: بسیاری از استانداردهای موجود مربوط به سال‌های گذشته است و پاسخ‌گوی نیازهای امروز بازار نیست.

وی افزود: بخش قابل توجهی از بافندگان با استانداردهای تولید آشنایی کافی ندارند و لازم است نظارت بر بازار مواد اولیه افزایش یابد تا تولیدکنندگان بتوانند از نخ، پشم و رنگ‌های مرغوب استفاده کنند.

این فعال حوزه فرش با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از فناوری‌های نوین اظهار داشت: دنیا به سمت فناوری‌های جدید و استفاده از الیاف نوین حرکت کرده است و صنعت فرش نیز باید خود را با این تحولات هماهنگ کند.

وی با اشاره به رقابت شدید در بازارهای جهانی افزود: در حالی که فرش دستباف چهارمحال و بختیاری از اصالت و ارزش بالایی برخوردار است، اما در بسیاری موارد تولیدات ما با سلیقه و نیاز بازارهای هدف همخوانی ندارد.

وی تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین مشکلات فرش استان در حوزه صادرات، فاصله گرفتن از خواسته‌های مشتریان و بازارهای جهانی است و برای حفظ جایگاه این هنر-صنعت باید طراحی و تولید متناسب با نیاز روز بازار مورد توجه قرار گیرد.

فقط ۱۰ هزار بافنده در چهارمحال و بختیاری فعالیت دارند

رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف اتاق بازرگانی چهارمحال و بختیاری در گفت و گو با خبرنگار ایلنا اظهارداشت: استفاده از پشم و رنگ‌های نامرغوب یکی از تهدیدهای جدی برای کیفیت فرش دستباف است، اجرای دقیق ضوابط و مقررات مرتبط با مواد اولیه می‌تواند از آسیب بیشتر به این صنعت جلوگیری کند.

مازیار کبیری با اشاره به جایگاه تاریخی فرش چهارمحال و بختیاری گفت: زمانی قالی این استان زینت‌بخش کاخ‌ها و موزه‌ها بود و آوازه جهانی آن به دلیل استفاده از طرح‌ها و نقوش اصیل و بی‌همتا، بهره‌مندی از مواد اولیه مرغوب، رنگرزی گیاهی با رنگ‌های زنده و کیفیت بالای بافت حفظ شده است.

وی افزایش قیمت مواد اولیه، قیمت تمام شده فرش، کاهش فروش قالی، کم شدن تولید، کاهش تقاضا در بازار، افزایش تورم و دستمزد اندک بافندگان را از مهم‌ترین مشکلات تولید فرش در کشور و استان برشمرد و افزود: رکود بازارهای صادراتی، کاهش سهم فرش ایران در بازارهای جهانی، افزایش تولید رقابت‌پذیر کشورهای رقیب، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و مشکلات نقل‌وانتقالات مالی، این صنعت برجسته را با دشواری‌های فراوانی مواجه کرده است.

کبیری با اشاره به نگرانی‌ها درباره کاهش تعداد بافندگان و خروج تدریجی نیروهای متخصص گفت: کم بودن درآمد، نداشتن امنیت شغلی، استقبال نکردن نسل جوان از حرفه قالی‌بافی و گرایش به مشاغل دیگر در مناطق روستایی و عشایری، آینده این هنرصنعت چند هزار ساله را تهدید می‌کند.

وی بیمه قالی‌بافان را از مهم‌ترین مطالبات جامعه فرش دستباف اعلام کرد و افزود: محدود بودن پوشش بیمه‌ای، قطع یا تمدید نشدن بیمه بسیاری از بافندگان و نبود حمایت‌های پایدار اجتماعی از مهم‌ترین دغدغه‌های فعالان این بخش است.

رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف چهارمحال و بختیاری خاطر نشان کرد: بر اساس آمار رسمی، این استان ۳۵ هزار بافنده فرش دارد، در حالی که هم‌اکنون تنها حدود ۱۰ هزار بافنده در حوزه تولید فرش دستباف فعال هستند و از این تعداد فقط چهار هزار و ۴۰۰ نفر از مزیت بیمه برخوردارند.

کبیری حفظ این میراث ارزشمند فرهنگی و اقتصادی را نیازمند حمایت جدی دولت، تسهیل فرآیندهای صادراتی، رفع موانع بیمه‌ای، تأمین سرمایه در گردش تولیدکنندگان و اجرای برنامه‌های مؤثر برای توسعه بازارهای داخلی و خارجی دانست افزود: فرش دستباف یک کالای تجاری نیست، بلکه بخشی از هویت، فرهنگ و هنر ایران‌زمین است.

وی تصریح کرد: قالی چهارمحال و بختیاری سال ۱۳۹۶ در سازمان جهانی مالکیت معنوی (WIPO) به ثبت جهانی رسید و قالی یلمه بروجن نیز به شماره «۱۲۲- جی آی» ثبت ملی شده که با شناسنامه‌دار شدن آن، از خطرهای احتمالی کپی‌برداری به نام دیگر مناطق محفوظ می‌ماند. پی‌گیری‌ها برای ثبت جهانی قالی یلمه بروجن در حال انجام است.

سالانه ۱۴۰ هزار مترمربع فرش دستباف در چهارمحال و بختیاری تولید می شود

رییس اداره فرش اداره کل صنعت، معدن و تجارت چهارمحال و بختیاری به خبرنگار ایلنا گفت: صنعت فرش در استان ظرفیت بالایی دارد و سالانه حدود ۱۴۰ هزار مترمربع فرش دستباف در استان تولید می‌شود که حدود ۸۰ درصد آن قابلیت صادراتی دارد و عمده بازارهای هدف آن کشورهای اروپایی، حوزه خلیج فارس و ژاپن هستند.

علیرضا شیخی افزود: تعداد بیمه‌شدگان فرش دستباف استان در سال‌های گذشته به حدود ۲۰ هزار نفر می‌رسید، هم‌اکنون تنها حدود پنج هزار نفر زیر پوشش بیمه قرار دارند و یکی از دغدغه‌های اصلی فعالان این حوزه جلوگیری از کاهش بیشتر این تعداد است.

وی همچنین با اشاره به ظرفیت اشتغال این هنر بیان کرد: در صورت بهبود شرایط اقتصادی و رونق بازار، زمینه فعالیت هزاران بافنده در استان فراهم می‌شود و فرش دستباف می‌تواند به یکی از منابع مهم درآمد خانوارها به‌ویژه زنان تبدیل شود.

شیخی ادامه داد: فرش بختیاری به ثبت ملی و بین‌المللی رسیده است با این حال، این هنر-صنعت امروز با چالش‌هایی مانند افزایش هزینه مواد اولیه، درآمد نامتناسب بافندگان، کاهش استقبال نسل جوان و محدودیت‌های صادراتی روبه‌رو می باشد.

توسعه صادرات فرش نیازمند شناسایی دقیق بازارهای هدف است

رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی چهارمحال و بختیاری تأکید کرد: توسعه صادرات فرش ایرانی نیازمند شناسایی دقیق بازارهای هدف و اصلاح شیوه‌های عرضه و بازاریابی این محصول در بازارهای بین‌المللی است.

شهرام زارع در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا اظهار داشت: فرش استان چهارمحال و بختیاری از ظرفیت قابل‌توجهی برای حضور در بازارهای خارجی برخوردار است، اما برای افزایش سهم ایران از بازار جهانی باید از روش‌های سنتی فاصله گرفت و متناسب با ویژگی‌های هر بازار، برنامه مشخصی برای معرفی، عرضه و فروش محصول تدوین کرد.

وی یکی از موضوعات مهم در صادرات فرش را نحوه قیمت‌گذاری عنوان کرد و تصریح کرد: فروش این محصول در بازارهای خارجی باید براساس ارزش واقعی و با استفاده از ارزهای معتبر انجام شود، زیرا قیمت‌گذاری ریالی می‌تواند ارزش اقتصادی فرش را در فرآیند عرضه بین‌المللی تحت تأثیر قرار دهد.

زارع با تأکید بر ضرورت تقویت بازارهای صادراتی یادآور شد: حضور مؤثر در بازار چین نیازمند ایجاد ارتباط مستقیم میان تولیدکنندگان و صادرکنندگان ایرانی با شبکه‌های توزیع و مراکز عرضه این کشور است و ظرفیت مراکزی که با هدف معرفی و عرضه محصولات ایرانی در چین ایجاد شده‌اند، می‌تواند در این مسیر مورد استفاده قرار گیرد.

وی تقویت تجارت و بازاریابی فرش دستباف براساس نیازهای بین‌المللی را ضروری دانست و افزود: امروز بازاریابی تنها به حوزه تجارت محدود نمی‌شود بلکه تولید فرش بایستی براساس نیاز بازارهای جهانی باشد.

گزارش: راضیه صیادی