تخت جمشید در آستانه یک تغییر مهم؛ اختلاف بر سر ساخت‌وساز در حریم اثر جهانی

فرزانه احمدی
روزنامه شرق

موضوع آن‌قدر مهم است که عده‌ای به طعنه می‌گویند تخت جمشید یا پارسه، حدود دو‌هزار‌و 400 سال بعد از حمله اسکندر، بار دیگر قرار است این بار به شکلی مدرن، آن‌هم از سوی خودی‌ها، مورد آسیب قرار گیرد. ماجرای الحاق بخشی از حریم درجه دو‌ تخت جمشید به مرودشت و توسعه یک شهرک در آن، دوستداران میراث فرهنگی و ایران‌دوستان را نگران کرده است.

نگرانی‌ها تا حدی بالا گرفته که اعضای جامعه باستان‌شناسی ایران، در نامه‌ای به رئیس‌جمهوری از او خواسته‌اند‌ تخت جمشید را نجات دهد. آنها نسبت به نهایی‌شدن الحاق حریم درجه دو تخت جمشید به محدوده شهری مرودشت و تهیه طرح کاربری شهری برای محدوده‌ای حدود 160 هکتار، نسبت به پیامدهای این تصمیم هشدار داده‌اند.

آنها گفته‌اند‌ این اقدام می‌تواند مسیر توسعه شهری را به سوی تپه‌های باستانی فیروزی، میدان ملل و پهنه تاریخی پارسه نزدیک‌تر کند و هم‌زمان با افزایش چشمگیر ارزش اقتصادی اراضی، زمینه تشدید سوداگری زمین و فشارهای اقتصادی بر حریم این میراث جهانی را فراهم آورد.

مسئولان در وزارت میراث فرهنگی نیز گفته‌اند حریم تخت جمشید قابل معامله و مذاکره نیست. این در حالی است که مدیرکل دبیرخانه شورای عالی شهرسازی به «شرق» گفت‌‌ نماینده میراث فرهنگی پای مصوبه ساخت‌وساز در حریم تخت جمشید را امضا کرده است و در صورت نیاز، مصوبه را با امضاهای آن منتشر خواهد کرد.

‌ماجرا چیست؟

تخت جمشید چند هزار هکتار حریم درجه یک و دو دارد. شهرک مهدیه از دهه 70 بین این دو حریم ساخته شده و حالا بحث‌ها بر سر ساماندهی و گسترش این بخش است. در سال 1404 اسفندیار عبداللهی، نماینده مردم مرودشت، نقشه‌ای منتشر کرد که نشان می‌داد حدود 961 هکتار به محدوده شهری مرودشت اضافه شده است.

در آن زمان بعضی رسانه‌ها اعلام کردند ‌بررسی‌ها نشان می‌دهد حدود 460 هکتار از اراضی در نظر گرفته‌شده برای توسعه در این منطقه‌ با حریم درجه دو تخت جمشید هم‌پوشانی دارد. با این حال، بعد از آن این عدد رد و این میزان بین 90 تا 110 هکتار اعلام شد.

تیر‌ماه امسال‌ سرپرست پایگاه میراث جهانی تخت‌ جمشید اعلام کرد‌ در مکاتبه‌ای که شورای عالی معماری و شهرسازی ۲۶ آذر 1404 با استانداری فارس داشته، با کلیات طرح جامع شهر مرودشت مبنی بر الحاق محور مهدیه به محدوده شهر موافقت و ابلاغ شده است.

محمدجواد جعفری به‌تازگی گفته قرارداد مشاور برای ارائه طرح نیز در حال انعقاد است و طرح مشاور تا سه ماه دیگر آماده می‌شود و اگر کاری برای توقف این اقدام صورت نگیرد، مصوبه الحاق سه ماه دیگر اجرائی می‌شود.

چرا حریم تخت جمشید مهم است؟

تخت جمشید در سال ۱۹۷۹ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. آنچه امروز از بنای تخت جمشید باقی مانده، بخشی از یک شهر باستانی هخامنشی است که در آن زمان پارسه نام داشت. درواقع آنچه‌ امروز در اطراف تخت جمشید می‌بینیم، دربرگیرنده بخش مهمی از تاریخ باستان است که شامل تل آجری، محوطه باستانی فیروزی، بقایای معماری زیرسطحی و شهری و راه‌های ارتباطی باستانی است که بخش زیادی از آن هنوز کاوش نشده و می‌تواند دربردارنده اطلاعات و آثار مهمی درباره تاریخ ایران باستان به‌ویژه در دوره هخامنشیان باشد.

ساخت‌وساز در این منطقه ممکن است به آثار به‌جا‌مانده آسیب بزند و علاوه بر آن، تهدیدی برای حریم بصری تخت جمشید به حساب می‌آید. رئیس انجمن دوستداران میراث فرهنگی و گردشگری فارس در گفت‌وگو با «شرق» نسبت به پیامدهای گسترش شهرنشینی و توسعه ساخت‌وسازها در پیرامون مجموعه جهانی تخت جمشید نگرانی خود را اعلام کرد.

مسعود منیعاتی خواستار بررسی فوری و شفاف وضعیت حریم، منظر فرهنگی و طرح‌های توسعه‌ای مؤثر بر این اثر تاریخی شد. او درباره لزوم حفاظت از حریم تخت جمشید گفت: موضوع حفاظت از تخت جمشید نباید صرفا به نگهداری از بناهای موجود در عرصه محوطه محدود شود، بلکه بستر تاریخی و فرهنگی، چشم‌انداز پیرامونی و ارتباط میان اثر و محیط آن نیز باید در تصمیم‌گیری‌های عمرانی مورد توجه قرار گیرد.

به گفته منیعاتی، اهمیت این مجموعه فقط در بقایای معماری هخامنشی و کتیبه‌ها و نقش‌برجسته‌های آن خلاصه نمی‌شود، بلکه جایگاه تاریخی آن در بستر جغرافیایی دشت مرودشت و ارتباط آن با محوطه‌های باستانی پیرامون، بخشی از ارزش‌های فرهنگی و تاریخی آن را شکل می‌دهد.

از این‌رو، تغییرات گسترده در محیط پیرامونی می‌تواند موضوعی فراتر از یک مسئله معمول شهرسازی باشد و نیازمند بررسی از منظر حفاظت میراث جهانی است. رئیس دوستداران میراث فرهنگی و گردشگری فارس درباره آسیب‌های احتمالی در محدوده تخت جمشید گفت: «از نظر فنی، ساخت‌وسازهای نامتناسب، افزایش تراکم و ارتفاع بناها، تغییر خط افق، ایجاد تأسیسات و زیرساخت‌های ناسازگار و تغییر کاربری اراضی پیرامونی، از‌جمله موضوعاتی هستند که باید در مطالعات حفاظتی تخت جمشید مورد بررسی قرار گیرند. ارزیابی دقیق این آثار مستلزم دسترسی به نقشه‌های مصوب حریم، اسناد طرح‌های توسعه شهری، مطالعات منظر فرهنگی و اطلاعات مربوط به پروژه‌های اجراشده یا در دست اجراست. انجمن بر ضرورت پرهیز از قضاوت‌های کلی و جایگزینی آن با بررسی‌های مستند و کارشناسی تأکید می‌کند».

منیعاتی تأکید کرد: «انجمن خواستار آن است که وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، استانداری فارس و شهرداری‌ها و مراجع ذی‌ربط در محدوده مرودشت، گزارشی روشن از وضعیت حریم و منظر فرهنگی تخت جمشید و میزان انطباق طرح‌های توسعه‌ای با ضوابط حفاظتی ارائه کنند».

واکنش وزارت میراث فرهنگی چیست؟

علی دارابی، قائم‌مقام وزیر و معاون میراث‌ فرهنگی کشور گفته است: «مکاتبات و اقدامات لازم درباره حریم درجه دو تخت جمشید انجام شده است و انتظار می‌رود رسانه‌ها با کسب اطلاعات دقیق، به ارتقای سواد میراثی جامعه کمک کنند».

مدیرکل دفتر ثبت و حریم وزارت میراث فرهنگی هم به صدای میراث گفته عرصه و حریم تخت ‌جمشید، علاوه بر ضوابط ملی، مشمول ضوابط و الزامات جهانی است و به‌هیچ‌وجه قابل معامله، کوچک‌شدن و مذاکره نیست. عرصه و حریم تخت‌ جمشید مصوب ملی و جهانی است و به همین دلیل به‌طور کامل لازم‌الاجرا‌ست. علیرضا ایزدی تأکید کرده است: «تخت ‌جمشید قابل معامله نیست و نمی‌توان عرصه و حریم آن را دستکاری کرد. وزارت میراث فرهنگی نیز به دنبال این موضوع نیست و دستکاری در عرصه و حریم تخت جمشید به‌هیچ‌وجه قابل اغماض نیست».

در اظهار‌نظری دیگر، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی فارس در یک ویدئو اعلام کرده است: «این الحاقیه یک سال است ‌در دستور بررسی مجدد قرار گرفته و از آن زمان تا به امروز هیچ‌گونه الحاقی صورت نگرفته است».

بهزاد مریدی در این ویدئو تأکید کرده است: «مصوبه‌ای که در شهریور سال ۱۴۰۴ الحاق روستای مهدیه را به شهرداری مرودشت مطرح کرد، موجی از نگرانی را در میان علاقه‌مندان و میراث‌داران فرهنگ و تمدن و ادب کشورمان به همراه داشت. این نگرانی در‌خصوص میراثی ایجاد شده که فخر ایران و همه دنیا‌ست، اما اطمینان می‌دهم از آن زمان تا به امروز هیچ‌گونه الحاقی صورت نگرفته است. با همدلی مردم و عزم و اراده وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی و پیگیری‌های مکرر، این الحاقیه از آن تاریخ در بررسی مجدد قرار گرفته است. هر‌آنچه‌ اتفاق بیفتد، به نفع مردم و تمدن فرهنگ ایرانی خواهد بود».

علاوه بر آن، به گفته بعضی رسانه‌ها، رضا صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی، در نامه‌ای به فرزانه صادق‌مالواجرد، وزیر راه و شهرسازی، خواستار توقف الحاق محدوده مهدیه به شهر مرودشت شده است.

وزارت راه و شهرسازی چه می‌گوید؟

با وجود اظهار‌نظر مسئولان میراث فرهنگی کشور و استان فارس مبنی بر مخالفت با ساخت‌وساز در حریم تخت جمشید، گفته‌های مدیرکل دبیرخانه شورای عالی شهرسازی حاکی از آن است که مسئولان مربوطه در وزارتخانه به‌طور کامل در جریان مصوبه قرار داشته‌اند و آن را امضا کرده‌اند.

مدیرکل دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری درباره مصوبه ساخت‌وساز در حریم درجه دو‌ تخت جمشید به «شرق» گفت: «برای هر اثر تاریخی سه بخش اهمیت زیادی دارد. بخش اول عرصه است که بنا در آن قرار دارد. بخش دوم حریم درجه یک است که در مورد تخت جمشید منطقه وسیعی از اطراف بنای کاخ را شامل می‌شود و در این حریم بر‌اساس قوانین وزارت میراث فرهنگی، هرگونه ساخت‌وساز ممنوع است. در حریم درجه دو بر‌اساس ضوابط ملی و جهانی احداث بنا تا هشت‌و‌نیم متر مجاز است».

احمد نیکخواه در پاسخ به اینکه ساخت‌وساز در این حریم با نظر وزارت میراث امکان‌پذیر است و یک قاعده کلی نیست، گفت: «طرح جامع مرودشت یک بار در استان فارس به تأیید کارگروه استانی رسیده، یک بار هم در شورای برنامه‌ریزی تأیید شده است و یک بار هم در کمیته فنی به تأیید نمایندگان فنی وزارت میراث رسیده و در صحن شورای عالی هم معاون وزیر میراث آن را تأیید کرده است. واضح است که در مورد اثر مهمی مانند تخت جمشید چنین ملاحظاتی در نظر گرفته می‌شود».

او تأکید کرد: «در حریم درجه دو، بر اثر نظر وزارت میراث فرهنگی، محدودیت ارتفاعی هشت‌و‌نیم متر تعیین شده است. بخش‌هایی از ساخت‌وساز که به سمت میدان مرودشت می‌رود، در حریم درجه دو واقع شده و ادامه آن هم به شهرک مهدیه می‌رسد».

نیکخواه درباره عدد مربوط به هکتاری که ساخت‌وساز در آن صورت خواهد گرفت، گفت: «مهم‌تر از میزان هکتار، این است که میراث فرهنگی محدوده‌ای را در این قسمت تعیین کرده و گفته احداث بنا تا هشت‌و‌نیم متر مجاز است. ما بر‌اساس استعلام‌های رسمی وزارت میراث عمل کرده‌ایم. ضمن اینکه آنچه در حریم درجه دو به محدوده شهر افزوده شده، بلوار تخت جمشید و پلاک‌های دو طرف آن به همراه شهرک موجود مهدیه است. هدف شورا از این الحاق، پالایش عملکردی این محور به‌ عنوان پیشخوان ورودی اثر جهانی و افزایش کاربری‌های گردشگری در اطراف آن بود که تحقق این هدف با نقش‌آفرینی مؤثر شهرداری مرودشت ممکن بود».

او بار دیگر تأکید کرد: «تصمیم درباره ساخت‌وساز در نزدیکی ‌اثر تاریخی مهمی مانند تخت جمشید، در تمام مراحل از ابتدا تاکنون تحت نظر وزارت میراث فرهنگی بوده است. این وزارتخانه عضو ثابت شورای عالی شهرسازی در تمام کمیته‌ها و مراحل تصمیم‌گیری است و ما هیچ طرحی را با مخالف یا بدون هماهنگی این دوستان پیش نمی‌بریم».

نیکخواه به‌صراحت گفت: «نماینده میراث فرهنگی هم در کمیته فنی و هم در صحن شورای عالی شهرسازی، تصمیم این شورا را درباره ساخت‌وساز در محدوده حریم درجه دو تأیید کرده است. درواقع طرح‌ها ابتدا در کمیته فنی برای بررسی بخش‌های فنی مطرح می‌شود که در آن نماینده وزارتخانه حضور دارد و در مرحله بعد در شورای عالی شهرسازی به تصویب نهایی می‌رسد. در این شورا معاون میراث فرهنگی به‌ عنوان نماینده وزارت میراث فرهنگی حضور داشته‌اند و مصوبه را تأیید و امضا کرده‌اند. کمیته فنی چندین جلسه در این زمینه داشته است که آخرین جلسه در تاریخ 28 مرداد 1404 برگزار و مصوبه شورای عالی شهرسازی نیز در تاریخ 24 شهریور 1404 تأیید شده که همان‌طور که گفتم، نماینده وزارت میراث فرهنگی این وزارتخانه آن را امضا کرده است».

نیکخواه ادامه داد: «ما هفته بعد هم جلسه‌ای را با نمایندگان وزارت میراث فرهنگی خواهیم داشت و در نهایت نظر این نمایندگان ملاک عمل در حریم درجه دو‌ تخت جمشید خواهد بود. درواقع اگر وزارت میراث می‌خواهد در این زمینه نظر خود را تغییر بدهد، ما طبق نظر این وزارتخانه عمل خواهیم کرد».

به گفته او، تا این لحظه مرحله اول کلیات طرح تصویب شده است و در مرحله دو قرار دارد. در این مرحله تهیه نقشه‌های تفصیلی و دقیق انجام می‌شود، بنابراین امکان بررسی دوباره وجود دارد. حالا در صورت صحت ادعای شورای عالی شهرسازی، به نظر می‌رسد توپ در زمین وزارت میراث فرهنگی است و حتی بدون نیاز به دستور رئیس‌جمهور نیز می‌توان غائله را ختم کرد تا یک اثر مهم جهانی از گزند آسیب در امان بماند.