معادله پیچیده دین و دولت در جمهوری آذربایجان

به گزارش ایلنا به نقل از الجزیره، بحران حجاب در جمهوری آذربایجان بار دیگر بحث درباره جایگاه دین در ساختار سیاسی این کشور را داغ کرده است؛ کشوری که حدود ۹۶ درصد جمعیت آن مسلمان‌اند و بخش عمده مسلمانانش را شیعیان تشکیل می‌دهند، اما قانون اساسی آن بر سکولار بودن حکومت و جدایی دین از سیاست تأکید دارد.

ریشه این رویکرد به دوران حاکمیت شوروی بازمی‌گردد؛ زمانی که حکومت کمونیستی با بستن مساجد، بازداشت علمای دینی و سرکوب فعالیت‌های مذهبی، تلاش کرد دین را از عرصه عمومی کنار بزند. پس از استقلال در سال ۱۹۹۱ نیز ساختار سکولار حفظ شد و فعالیت سیاسی مبتنی بر دین با محدودیت‌های گسترده روبه‌رو ماند.

تداوم محدودیت‌های مذهبی پس از استقلال

دولت جمهوری آذربایجان با حفظ نهادهای دینی به‌جامانده از دوران شوروی و ایجاد سازوکارهای نظارتی، کنترل فعالیت‌های مذهبی را در دست گرفت. در همین چارچوب، حزب اسلامی جمهوری آذربایجان در دهه ۱۹۹۰ با اتهام ارتباط با ایران با محدودیت مواجه شد و مقام‌های این کشور در سال‌های بعد نیز شماری از فعالان و چهره‌های مذهبی شیعه را بازداشت کردند.

به نوشته الجزیره، در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ نیز هم‌زمان با افزایش تنش میان باکو و تهران، صدها تن از فعالان اسلام‌گرا بازداشت شدند؛ اقدامی که مقام‌های آذربایجان آن را با اتهام جاسوسی برای ایران مرتبط دانستند.

بحران حجاب و تشدید تنش با ایران

در اکتبر ۲۰۲۶، محدودیت‌های مربوط به پوشش دانش‌آموزان بار دیگر به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل شد. بر اساس گزارش‌های محلی، تصمیم دولت درباره رعایت ضوابط پوشش مدارس به جلوگیری از ورود برخی دانش‌آموزان و معلمان به کلاس‌ها انجامید و در پی اعتراض‌ها، شماری از افراد بازداشت شدند.

مقام‌های آذربایجان این محدودیت‌ها را در چارچوب حفظ مقررات آموزشی و ماهیت سکولار نظام آموزشی توجیه می‌کنند؛ اما منتقدان، این اقدامات را بخشی از فشارهای گسترده‌تر بر فعالیت‌های مذهبی می‌دانند.

این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که روابط باکو و تهران نیز با اختلافات امنیتی و منطقه‌ای همراه است. جمهوری آذربایجان، ایران را به حمایت از برخی جریان‌های مذهبی در داخل این کشور متهم می‌کند و تهران نیز نسبت به همکاری‌های امنیتی و نظامی باکو با اسرائیل ابراز نگرانی کرده است.

ائتلاف با اسرائیل و ترکیه در کنار اکثریت شیعه

یکی از ویژگی‌های سیاست خارجی جمهوری آذربایجان، روابط راهبردی این کشور با اسرائیل و همکاری نزدیک با ترکیه است؛ رویکردی که در کنار ترکیب مذهبی جامعه آذربایجان، معادله‌ای متفاوت در منطقه ایجاد کرده است.

بر اساس گزارش مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم که الجزیره به آن استناد کرده، اسرائیل سهم عمده‌ای در تأمین تسلیحات جمهوری آذربایجان دارد. باکو همچنین روابط نزدیکی با آنکارا برقرار کرده است؛ روابطی که دو کشور از آن با تعبیر «یک ملت، دو دولت» یاد می‌کنند.

الجزیره در جمع‌بندی گزارش خود می‌نویسد که جمهوری آذربایجان از یک سو بر جدایی دین از دولت و کنترل فعالیت‌های مذهبی تأکید دارد و از سوی دیگر، در محیطی منطقه‌ای قرار گرفته که ایران از نفوذ مذهبی و ترکیه از نفوذ سیاسی و راهبردی برخوردار است؛ وضعیتی که بحران حجاب و تنش‌های اخیر، پیچیدگی‌های آن را بیش از پیش آشکار کرده است.