علاقه روزافزون سیلیکون‌ولی به واتیکان؛ ارتباط پاپ لئو با هوش مصنوعی چیست؟

در سال ۱۶۳۳، گالیله به صومعۀ کلیسای سانتا ماریا سوپرا مینروا احضار شد، جایی که مقامات کلیسای کاتولیک او را وادار کردند از باور خود مبنی بر اینکه خورشید -نه زمین- مرکز جهان است، «اعلام برائت کند، به آن لعنت بفرستد و از آن بیزاری جوید». نزدیک به چهار قرن بعد، واتیکان گروهی از برجسته‌ترین اربابان فناوریِ جهان را به همان کلیسا دعوت کرد تا دربارۀ هوش مصنوعی گفت‌وگو کنند. این آغاز «گفت‌وگوهای مینروا» بود، کنفرانس‌هایی سالانه و غیرعلنی در رم که به کانون یک دهه تعامل میان سیلیکون‌ولی و کلیسای کاتولیک تبدیل شده‌‌اند.

سیلیکون‌ولی و واتیکان هم‌نشینانی نامعمول به نظر می‌رسند: کهن‌ترین نهاد جهان در برابر نوآمدگان سکولاری که می‌خواهند فناوری‌هایی شبه‌خدایی‌ خلق کنند. با وجود این غرابت، هم غول‌های فناوری و هم کلیسای کاتولیک منافعی در این گفت‌وگوها می‌بینند. برای رهبران سیلیکون‌ولی، این تعامل می‌تواند به ترمیم اعتبار آسیب‌دیده‌شان کمک کند و نشان دهد که نگرانی‌های اخلاقی را جدی می‌گیرند. کلیسا نیز فرصتی یافته است تا نشان دهد جهان سکولار برای مواجهه با این نوآوری عظیم به الاهیات و جهان‌بینی دینی محتاج است.

این گفت‌وگوها تاکنون یک نکته را آشکار کرده‌اند: متفکران کاتولیک ظاهراً نفوذی واقعی بر برخی از برجسته‌ترین توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی جهان یافته‌اند و آنان را واداشته‌اند تا چالش‌های فناورانه را در قالب مسائل الهیاتی ببینند.

سال گذشته، نظرسنجی رویترز نشان داد که ۷۱درصدِ آمریکایی‌ها نگران‌اند هوش مصنوعی مشاغل را از میان ببرد و ۶۶درصد نیز بیم آن دارند که جایگزینِ روابط انسانی شود. رهبران فناوری برای درک بهتر این نگرانی‌ها به کلیسا روی آورده‌اند، نهادی که نسبت به هر دو خطر هشدار داده. مگان سالیوان، فیلسوف کاتولیکِ حاضر در این گفت‌وگوها می‌گوید: از رهبران فناوری شنیده که کاتولیسیسم را نماینده‌ای برای نگرانی‌های مردم دربارۀ هوش مصنوعی می‌دانند، زیرا کلیسا، در مقایسه با سیلیکون‌ولی دیدگاه‌هایی نزدیک‌تر به عموم مردم دارد.

پاپ فرانسیس در سخنرانی سال ۲۰۲۴ خود دربارۀ هوش مصنوعی گفت «نه‌تنها پیامدهای یک عمل، بلکه ارزش‌های در معرض خطر» را نیز باید در نظر گرفت. بسیاری از این ارزش‌ها بر این باور استوارند که «انسان دارای کرامت و ارزشی بی‌همتاست». برخی از اربابان فناوری با این دیدگاه موافق نیستند، از جمله ایلان ماسک که بشریت را صرفاً پیش‌نیاز هوش مصنوعی توصیف کرده یا تراانسان‌گرایانی که رؤیای حذف کامل بدن را -از طریق انتقال آگاهی انسان به رایانه- در سر می‌پرورانند. در مقابل، کاتولیسیسم بدن را بخشی اساسی از انسانیت می‌داند.

جارن لانییر، از مشهورترین منتقدان سیلیکون‌ولی نیز پس از شرکت در این نشست‌ها، به الیاس واکتل، خبرنگار آتلانتیک گفت: برداشت کاتولیکی از انسان «خیلی، خیلی، خیلی عاقلانه‌تر و معقول‌تر» از برداشت همتایان او در سیلیکون‌ولی است.

پاپ کنونی، لئوی چهاردهم، نیز تنها دو روز پس از انتخابش در سال گذشته، توضیح داد که یکی از دلایل انتخاب نام «لئو» این بوده که جهان را در آستانهٔ «انقلاب صنعتی دیگری» در قالب هوش مصنوعی می‌بیند، پدیده‌ای که به گفتۀ او «چالش‌های تازه‌ای برای دفاع از کرامت انسانی، عدالت و کار» پدید آورده است. بخش عمده‌ای از تعامل کلیسا با غول‌های فناوری از این باور سرچشمه می‌گیرد که هوش مصنوعی می‌تواند ثمرات نیکی به بار آورد، مشروط بر آنکه توسعه‌دهندگان و کاربرانش نیت خیر داشته باشند و محتاطانه عمل کنند.

درواقع، لئو نیز با وجود تردیدهایش اغلب بر فواید بالقوۀ هوش مصنوعی تأکید می‌کند. این موضع شاید نه‌فقط دیدگاهی فکری، بلکه یک راهبرد نیز باشد. اگر کلیسا در دوران لئو بیش از حد به منتقد هوش مصنوعی تبدیل شود، ممکن است رابطۀ خود با صنعت فناوری را به خطر اندازد. سالوبیر، از بنیان‌گذاران گفت‌وگوهای مینروا، می‌گوید: «مخالفت فایده‌ای ندارد. تلاش برای متوقف‌کردن هوش مصنوعی مانند تلاش برای متوقف‌کردن باران است. ممکن است با باران مخالف باشید، اما باز هم خیس خواهید شد».

(آنچه خواندید برگرفته از گزارش «چرا سیلیکون‌ولی به کلیسای کاتولیک علاقه‌مند شده است؟» نوشتهٔ الیاس واکتل است که متن کامل آن در شمارهٔ ۳۸ مجلهٔ ترجمان منتشر شده است.)