استارلینک؛ وقتی ارتباطات ارتش اوکراین مختل شد

جنگ اوکراین یک واقعیت عجیب درباره جنگ‌های مدرن را آشکار کرده است: گاهی سرنوشت یک عملیات نظامی، نه فقط به تصمیم فرماندهان و توان تسلیحاتی کشورها، بلکه به تصمیم مدیر یک شرکت خصوصی در آن سوی دنیا هم بستگی دارد.

به گزارش عصر ایران به نقل از آکسیوس، محدودیت‌های اعمال‌شده بر خدمات استارلینک در اوکراین، استفاده از برخی پهپادهای نظامی این کشور را مختل کرد و بار دیگر این پرسش را به میان آورد که آیا یک ارتش می‌تواند امنیت خود را به فناوری‌ای گره بزند که کنترلش در اختیار خودش نیست؟

وقتی اینترنت ماهواره‌ای به مسئله‌ای نظامی تبدیل می‌شود

استارلینک، محصول شرکت اسپیس‌ایکس متعلق به ایلان ماسک، برای بسیاری از مردم جهان راهی برای دسترسی به اینترنت در مناطقی است که زیرساخت ارتباطی مناسبی ندارند. اما در اوکراین، این فناوری کاربردی بسیار فراتر از اینترنت خانگی پیدا کرده است.

نیروهای اوکراینی از ارتباطات ماهواره‌ای برای هماهنگی یگان‌ها، ارتباط در مناطق آسیب‌دیده از حملات روسیه و هدایت یا پشتیبانی از عملیات پهپادی استفاده می‌کنند. در میدان جنگی که پهپادها نقش مهمی در شناسایی، دفاع و حمله دارند، قطع یا اختلال در ارتباط می‌تواند یک مأموریت را متوقف کند یا فرصت عملیاتی را از بین ببرد.

در اکتبر ۲۰۲۶، گزارش‌هایی از محدود شدن خدمات استارلینک و نسخه نظامی آن یعنی استارشیلد، منتشر شد. مقام‌های اوکراینی گفتند محدودیت‌ها بر عملکرد برخی پهپادها تأثیر گذاشته است. گزارش‌ها از جمله به قطع ارتباط برخی تجهیزات در سرعت‌های بالاتر از حدود ۱۶۰ کیلومتر در ساعت اشاره داشتند؛ موضوعی که برای پهپادهای سریع اهمیت عملیاتی دارد.

ماسک در واکنش اعلام کرد استفاده از استارلینک برای حملات تهاجمی پهپادی، شرایط استفاده از این سرویس را نقض می‌کند. در مقابل، مقام‌های اوکراینی بر اهمیت دسترسی پایدار به این شبکه تأکید کردند. درباره منشأ و چگونگی اعمال محدودیت‌ها نیز روایت‌های متفاوتی مطرح شد؛ از جمله گزارش‌هایی درباره نقش کاخ سفید که دونالد ترامپ آن‌ها را رد کرد. بنابراین، نمی‌توان تمام جزئیات این ماجرا را تصمیمی شخصی از سوی ماسک یا دستوری مستقیم از سوی دولت آمریکا دانست؛ اما خود بحران، وابستگی نظامی اوکراین به زیرساختی خارج از کنترلش را آشکار کرد.

برتری استارلینک؛ فاصله‌ای که اروپا به‌سادگی پر نمی‌کند

ابعاد این وابستگی را باید با توجه به برتری فنی و زیرساختی اسپیس‌ایکس درک کرد. براساس گزارش اکسیوس در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶، این شرکت بیش از ۱۱ هزار ماهواره در اختیار دارد و استارلینک اعلام کرده است که تعداد مشتریانش به ۱۲ میلیون نفر در بیش از ۱۶۰ کشور و قلمرو رسیده است.

در اروپا، یکی از مهم‌ترین رقبای استارلینک شرکت فرانسوی یوتلست است که شبکه وان‌وب آن بیش از ۶۰۰ ماهواره دارد. با این حال، داشتن ماهواره به‌تنهایی به معنای توانایی جایگزینی فوری استارلینک نیست. شبکه ارتباطی باید پوشش مناسب، ظرفیت کافی، تجهیزات سازگار و قابلیت اطمینان لازم برای استفاده نظامی را داشته باشد.

رویترز نیز گزارش داده است که وان‌وب در شرایط فعلی نمی‌تواند به‌سرعت تمام ظرفیت‌های استارلینک را جایگزین کند و تغییر شبکه، سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی در تجهیزات و زیرساخت می‌طلبد.

با وجود این محدودیت‌ها، بحران اوکراین برای رقبای اروپایی فرصتی اقتصادی و راهبردی ایجاد کرده است. پس از انتشار خبر محدودیت‌های استارلینک، سهام یوتلست در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶ حدود ۲۳ درصد افزایش یافت؛ افزایشی که نشان می‌داد سرمایه‌گذاران احتمال می‌دهند دولت‌های اروپایی برای کاهش وابستگی خود به شرکت‌های آمریکایی، به گزینه‌های جایگزین روی بیاورند.

اوکراین می‌خواهد شبکه‌ای داشته باشد که خودش کنترل کند

گام مهم‌تر در ۲۲ اکتبر برداشته شد؛ زمانی که شرکت‌های فنلاندی آیس‌آی و نوکیا از توافقی با وزارت دفاع اوکراین برای بررسی امکان ایجاد ظرفیت مستقل ارتباطات ماهواره‌ای خبر دادند.

هدف این همکاری، بررسی توسعه سامانه‌ای است که کشورها بتوانند کنترل ماهواره‌ها، تجهیزات زمینی و پایانه‌های ارتباطی آن را در اختیار داشته باشند. آیس‌آی اعلام کرده است که پرتاب ماهواره‌های اولیه این طرح برای سال ۲۰۲۸ پیش‌بینی می‌شود. بنابراین، این توافق را نباید به معنای آماده شدن یک جایگزین عملیاتی و فوری برای استارلینک دانست؛ اوکراین برای رسیدن به چنین استقلالی هنوز به زمان و سرمایه‌گذاری نیاز دارد.

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، در توضیح اهمیت این همکاری تأکید کرده است که ارتباطات مطمئن، مسئله امنیت ملی است و کشورها باید به قابلیت‌هایی متکی باشند که بتوانند خودشان کنترل کنند.

مسئله فقط ایلان ماسک نیست

اهمیت این ماجرا فراتر از اختلاف میان ماسک و دولت اوکراین است. اگر یک شرکت خصوصی بتواند با تغییر شرایط ارائه خدمات، بر توانایی عملیاتی یک ارتش تأثیر بگذارد، پرسش اصلی درباره حدود قدرت شرکت‌های فناوری در جنگ مطرح می‌شود.

البته شرکت‌ها هم نمی‌توانند بدون محدودیت خدماتشان را به هر شکل و برای هر کاربردی ارائه کنند. مسائل حقوقی، امنیتی و شرایط استفاده از خدمات در این تصمیم‌ها نقش دارند. با این حال، وقتی یک کشور در میانه جنگ به شبکه‌ای حیاتی وابسته است، تغییر ناگهانی شرایط دسترسی می‌تواند پیامدهایی داشته باشد که از اختلاف قراردادی میان مشتری و شرکت بسیار فراتر می‌رود.

اروپا اکنون با مسئله‌ای روبه‌رو است که فقط به ارتباطات ماهواره‌ای محدود نمی‌شود: وابستگی به فناوری‌های حیاتی که مالکیت و کنترل آن‌ها در اختیار بازیگران خارجی است. ساخت جایگزین برای استارلینک آسان یا فوری نیست، اما بحران اوکراین هزینه راهبردی این وابستگی را به نمایش گذاشته است.