ترانه‌خوان تهران گمشده؛ یادی از مرتضی احمدی در سالروز تولد

به گزارش اطلاعات آنلاین، سیدمرتضی حاج‌سیداحمدی، متولد ۱۰ آبان ۱۳۰۳ در جنوب تهران- محله‌ای که بعدتر نام «راه‌آهن» گرفت - طلیعه‌دار هنرمندانی بود که از میان مردم برخاستند، با مردم زیستند و گنجینه شفاهی یک شهر را در سینه حفظ کردند.

داستان مرتضی احمدی داستان عشق به تهران است؛ عشقی که او را به بازیگری، گویندگی، خوانندگی و پژوهش در فولکلور کشانید. اما راه او از همان نوجوانی با فراز و نشیب‌های عجیب و غریبی گره خورد. در ۱۶ سالگی ورزش باستانی و فوتبال را در زمین‌های جنوب شهر آغاز کرد؛ در باشگاه راه‌آهن توپ زد و حتی مدتی مربی‌گری کرد. با این حال، شورِ صحنه و تئاتر سرنوشت دیگری برایش رقم زده بود.

در سال ۱۳۲۱ با شور جوانی «تماشاخانه ماه» را در حوالی باغ فردوس به‌راه انداخت و یک سال بعد، پای به تئاتر فرهنگ گذاشت. نخستین اجرای پیش‌پرده‌خوانی‌اش درباره شایعه ورود ۳۶ هزار دختر اروپایی پس از جنگ جهانی دوم بود؛ اجرایی چنان گل‌کرده که فردایش با او قرارداد بستند. اما هنرنمایی روی صحنه برای پدرِ سنتی‌اش قابل پذیرش نبود؛ تا جایی که او را از خانه بیرون کرد. مرتضی هم‌زمان در راه‌آهن تهران به عنوان تعمیرکار مشغول شد تا هم روزی‌اش را درآورد و هم پایِ خواسته‌اش بایستد.

صدای او صدای اعتراض و صدای مردم بود. خواندن پیش‌پرده معروف «کارگرم من» در حمایت از کارگران راه‌آهن، چنان شورشی به پا کرد که به اعتصاب کشیده شد؛ مرتضی دستگیر شد و تعهد داد. پیش‌پردهٔ دیگری به نام «قدس شاهین» در اعتراض به تجاوز سربازان آمریکایی، او را تا آستانهٔ ۶ ماه تبعید به کرمان برد؛ حکمی که با پایمردی محمد مسعود مدیر روزنامه «مرد امروز» لغو شد. ترانه‌هایش بارها او را به کتک خوردن، بازداشت یا انفصال از خدمت کشاند، اما او کوتاه نیامد و نخستین بار ترانهٔ ماندگار «گلپری جون» و آواز به سبک «بیات تهران» را طوری به گویش تهرانی خواند که در دلِ مردم جای گرفت و به رادیو راه یافت.

اما شاید عجیب‌ترین و سینمایی‌ترین فصلِ زندگی او در زمستان سال ۱۳۲۷ رقم خورد. مرتضی در بهار ۱۳۲۴ از طریق مسابقات فوتبال با «ناصر فخرآرایی» (معروف به ناصر یک‌گوش) آشنا شده بود. ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ فخرآرایی به مرتضی پیشنهاد داد برای دیدن شاه به دانشکده حقوق دانشگاه تهران بروند. مرتضی همراه ناصر که دوربینی به دست داشت انتهای سالن نشست. ناگهان فخرآرایی قد کشید، کلت مخفی‌شده در دوربین را بیرون کشید و شلیک کرد؛ شاه روی زمین غلتید و لحظاتی بعد، سرلشکر شمع‌دوست فخرآرایی را با تیر زد و کشت. درهای سالن بسته شد و مرتضی احمدی را به عنوان همراه ترورکننده بازداشت کردند. او را تا ۴ صبح، ۶ بار بازجویی کردند. وقتی دیدند روایتش دست‌نخورده و از ماجرا بی‌خبر بوده، دم سپیده او را تحویل پدرش دادند. مرتضی احمدی سال‌ها بعد با همه‌چیزشوخی می‌گفت: «به نظرم بیشتر یک سیاه‌بازی برای سرکوب حزب توده بود؛ چون شاه هم چند روز بعد با یک چسب روی صورتش آمد و گفت به خیر گذشت!»

زندگانی هنری مرتضی احمدی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با دوری ۷ ساله از تهران و مهاجرت به اهواز رو به تلخی گذاشت، اما پس از بازگشت، دوباره پرفروغ‌تر از گذشته درخشان شد. با نقش‌آفرینی در سریال‌هایی چون «سلطان صاحبقران» و «زیر بازارچه»، گویندگی در استودیوی گفتارفیلم از سال ۱۳۴۰، و به‌ویژه ضربی‌خوانی عنوان‌بندی «حسن کچل» علی حاتمی در سال ۱۳۴۹، جایگاه خود را به عنوان شاه‌کلید فرهنگ روحوضی تثبیت کرد.

در عرصه دوبله نیز کارنامه‌ای جاودان ساخت؛ از صداپیشگی به جای «روباه مکار» در سریال پینوکیو و «بابا علاءالدین» در سندباد گرفته تا حضور در صداپیشگی فیلم‌های ماندگاری مانند «بینوایان» و «مصری». دوبلهٔ پینوکیو خود داستان دیگری بود؛ فیلمی که دیالوگ‌هایش از خارج نفرستاده بودند و مرتضی احمدی همراه ناهید امیریان و کنعان کیانی، تمام ۲۶ قسمت آن را به صورت بداهه دوبله کردند طوری که مسئولان تلویزیون از شگفت‌زدگی، دستمزدشان را دو برابر کردند!

با این همه، دل مرتضی احمدی تا آخرین روزها برای «ترون و ترونیا» می‌تپید. او با انتشار کتاب‌های ارزشمندی چون «کهنه‌های همیشه نو»، «فرهنگ بر و بچه‌های ترون» و «پرسه در احوالات ترون و ترونیا» گنجینه‌ای ناب از ادبیات عامیانه و ترانه‌های کوچه‌باغی تهران برجای گذاشت. بهرام بیضایی در وصف او چه خوش سرود که: «آن مرد گنجی در سر دارد که میان شما پخش می‌کند... آن مرد سرود گمشده می‌خواند در تهران گمشده!»

استاد مرتضی احمدی سرانجام در ۳۰ آذر ۱۳۹۳ در ۹۰ سالگی چشم از جهان بست و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد.