نخستین ترجمه مستقیم «سمینار سوم لکان» منتشر شد

به گزارش ایلنا، «سمینار سوم لکان» حاصل درس‌گفتارهای او در سال‌های ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۶ است. متن فرانسوی این اثر در سال ۱۹۸۱ با تدوین ژاک‌آلن میلر منتشر شد. لکان در این سمینار به بررسی روان‌پریشی و نسبت آن با زبان، نظم نمادین و ساختار سوژه می‌پردازد. تحلیل مورد دانیل پل شرِبِر و بررسی چگونگی شکل‌گیری تجربه روان‌پریشانه در ارتباط با زبان و ساختارهای نمادین، از محورهای مهم این اثرند. اهمیت سمینار سوم در منظومه فکری لکان، آن را به یکی از متون مورد مراجعه در مطالعه روان‌کاوی لکانی تبدیل کرده است.

پریس تنظیفی، مترجم کتاب، ترجمه مستقیم از زبان فرانسه را از دو جهت ضروری می‌داند: نخست، تفاوت در رویکرد مترجم به متن اصلی و دوم، دقت در انتقال واژگان و اصطلاحات تخصصی. به گفته او، در بخشی از سنت ترجمه انگلیسی آثار لکان، مترجم به‌جای وفاداری به صورت و ساختار جمله فرانسوی، انتقال مفهومی را که از آن برداشت کرده در اولویت قرار می‌دهد. در چنین شرایطی، برداشت مترجم ممکن است جایگزین صورت‌بندی خود لکان شود و متن انگلیسی، به‌جای آنکه صرفاً ترجمه متن اصلی باشد، به توضیحی درباره آن نزدیک شود. از نظر تنظیفی، این تفاوت در رویکرد می‌تواند بر نحوه دریافت نظریه لکان اثر بگذارد؛ به‌ویژه در متونی که صورت بیان، انتخاب واژه و ارتباط میان اصطلاحات در شکل‌گیری معنا نقش دارند.

مترجم برای توضیح اهمیت این مسئله به واژگان مربوط به مفهوم زبان اشاره می‌کند. به گفته تنظیفی، لکان در آثار خود از سه واژه متفاوت برای اشاره به زبان استفاده می‌کند، اما این تمایز در ترجمه‌های انگلیسی مورد نظر او به دو واژه تقلیل یافته است. چنین تقلیلی، از دیدگاه او، می‌تواند تفاوت‌های مفهومی موجود در متن فرانسوی را کم‌رنگ کند و بخشی از نظریه را در فرایند انتقال از یک زبان به زبان دیگر از دسترس خواننده خارج سازد. ترجمه مستقیم از فرانسه این امکان را فراهم می‌کند که مترجم با مراجعه به واژگان و ساختار متن اصلی، تمایزهای مورد نظر لکان را دقیق‌تر دنبال کند و در انتخاب معادل فارسی، تفاوت میان اصطلاحات را تا حد امکان حفظ کند.

با این حال، ترجمه مستقیم نیز به معنای جایگزین کردن مکانیکی واژه‌های فرانسوی با معادل‌های فارسی نیست. یکی از دشواری‌های این پروژه به ماهیت شفاهی سمینارهای لکان مربوط می‌شود. این سمینارها در اصل درس‌گفتارهایی بوده‌اند که لکان ارائه می‌کرد و سپس بر اساس یادداشت‌برداری تندنویسان ثبت و منتشر می‌شدند. زبان این درس‌گفتارها در کنار اصطلاحات نظری، گاه شامل تعبیرهای روزمره، اصطلاحات رایج و ضرب‌المثل‌های فرانسوی است. انتقال چنین عبارت‌هایی به فارسی نیازمند توجه هم‌زمان به معنای لفظی، کاربرد فرهنگی و بار ضمنی آن‌هاست؛ زیرا برگردان تحت‌اللفظی ممکن است برای خواننده فارسی‌زبان معنای مورد نظر را منتقل نکند.

تنظیفی می‌گوید استفاده از معادل‌های فارسی برای این اصطلاحات و ضرب‌المثل‌ها نیز مسئله دیگری ایجاد می‌کند: جایگزینی یک عبارت فرانسوی با اصطلاحی رایج در فارسی می‌تواند به انتقال بهتر معنا کمک کند، اما در عین حال ممکن است خواننده را از صورت اصلی عبارت دور کند. در ترجمه حاضر، برای مواجهه با این دشواری، در متن از معادل فارسی استفاده شده و اصل اصطلاح یا ضرب‌المثل فرانسوی همراه با توضیحات لازم در زیرنویس آمده است. به این ترتیب، خواننده هم با عبارتی قابل‌فهم در زبان فارسی روبه‌رو می‌شود و هم می‌تواند صورت اصلی آن و نکات لازم برای درک زمینه زبانی‌اش را بررسی کند. این روش می‌کوشد میان روانی متن فارسی و وفاداری به ویژگی‌های متن فرانسوی تعادل برقرار کند.

دقت علمی ترجمه و شیوه بررسی آن نیز از محورهای مورد تأکید مترجم است. تنظیفی می‌گوید ترجمه بر اساس نسخه رسمی متن فرانسوی انجام شده و برای اطمینان از صحت آن، تمام متن فارسی به‌صورت خط‌به‌خط در حضور دکتر حسن مکارمی خوانده و با نسخه اصلی مقابله شده است. این فرایند با هدف بررسی صحت برگردان، انتخاب معادل‌ها و حفظ تمایزهای مفهومی و اصطلاحی صورت گرفته است. مقابله مستقیم ترجمه با متن فرانسوی، به‌ویژه در اثری که دقت واژگانی و ساختار بیان در دریافت مفاهیم نظری آن اهمیت دارد، امکان بازبینی موارد اختلاف و اصلاح ترجمه را فراهم می‌کند.

دکتر حسن مکارمی، روان‌کاو بالینی، نویسنده و پژوهشگر مرتبط با دانشگاه سوربن پاریس، در حوزه روان‌کاوی لکانی، فرهنگ و فلسفه فعالیت دارد و آثار متعددی در این زمینه‌ها منتشر کرده است. او در معرفی اندیشه روان‌کاوی لکانی به زبان فارسی و بررسی پیوند آن با مسائل اجتماعی و تاریخی ایران نیز فعالیت داشته است. مکارمی در این پروژه نظارت علمی ترجمه را بر عهده داشته و در فرایند مقابله خط‌به‌خط متن فارسی با نسخه فرانسوی مشارکت کرده است. همکاری او و تنظیفی پیش‌تر نیز در کتاب «یک روان‌کاو لکانی چگونه کار می‌کند» شکل گرفته بود؛ اثری مبتنی بر درس‌گفتارهای مکارمی درباره شیوه کار و دیدگاه‌های یک روان‌کاو لکانی.

انتشار جلد نخست «روان‌پریشی‌ها: سمینار سوم لکان» آغاز مجموعه‌ای است که قرار است در هشت جلد تکمیل شود. انتشار ترجمه مستقیم این اثر، افزون بر فراهم کردن دسترسی فارسی‌زبانان به یکی از متون اصلی روان‌کاوی لکانی، زمینه‌ای برای مطالعه دقیق‌تر زبان نظری لکان و بررسی تمایزهای مفهومی آثار او در زبان فارسی فراهم می‌کند؛ موضوعی که در ترجمه و مطالعه متون روان‌کاوی، به‌ویژه آثاری با ساختار زبانی پیچیده، اهمیت دارد.

کتاب «روان‌پریشی‌ها: سمینار سوم لکان»، جلد اول، با ترجمه پریس تنظیفی و زیر نظردکتر حسن مکارمی، در ۱۶۲ صفحه، قطع رقعی و جلد شومیز، در سال ۱۴۰۵ از سوی انتشارات آلیان منتشر شده است.