سرود «ای ایران»، مطالبه خوانندگان اطلاعات

بر اساس سند منتشرشده در روزنامه اطلاعات در ۱۳ آبان ۱۳۲۰ و روایت‌های تاریخی مرتبط، درخواست گروهی از میهن‌دوستان از کلنل علینقی وزیری برای ساخت سرود ملی، و سپس اجرای «ای ایران» توسط دیپلمات کرد یحیی معتمد وزیری، در واقع بازتابی از خواسته مشترک مردم ایران در دوره اشغال بود که با رسانه به عنوان پل ارتباطی، «صدای مردم» را به حرکت هنری، حماسی و ملی تبدیل کرد.مطلب مذکور با عنوان شفاف و صریح« سرود ملی می خواهیم»، به قلم جهانگیر افخمی، یکی از مهمترین رویدادهای مطبوعاتی زمان اشغال ایران محسوب می شود.

بر اساس اطلاعات موجود، جهانگیر افخمی عمدتاً به عنوان مترجم آثار دیل کارنگی شناخته می‌شود.او کتاب «آیین زندگی» (How to Stop Worrying and Start Living) نوشته دیل کارنگی را ترجمه کرده است، که نسخه‌های متعددی از آن با ناشران مختلف مانند «کتاب‌های پرستو»، «زوار» و «ارمغان» منتشر شده است. علاوه بر این، او اثر دیگری از کارنگی به نام «آیین سخنرانی» را نیز ترجمه کرده است.

در طول جنگ جهانی دوم، ایران توسط نیروهای متفقین، به رغم اعلام بی طرفی، اشغال شد و مترجم کتاب آیین زندگی، نماینده مردم غیور و وطن پرستی شد که در آیبن زندگی خود، ظلم و ستم بیگانگان را مردود می دانستند.

بنابراین، در چنین شرایطی، در ۱۳ آبان ۱۳۲۰، گروهی از میهن‌دوستان از طریق روزنامه اطلاعات از کلنل وزیری درخواست کردند که با رهبری شاگردانش سرودی ملی بسازند، زیرا جوانان از کمبود سرود ملی رنج می‌بردند و حتی آهنگ‌های انقلابی خارجی( آمریکایی و روسی) را زمزمه می‌کردند! این درخواست در واقع بیان آشکار احساسات ناشی از تحقیر ملی و اشتیاق به هویت ملی بود که توسط رسانه اطلاعات، ثبت و منتشر شد.

پس از چاپ درخواست، تقریبا سه سال طول کشید که حسین گل‌گلاب سرودن شعر و روح‌الله خالقی آهنگسازی سرود ای ایران را بر عهده گرفتند و این اثر در آواز دشتی خلق شد و در ۲۷ مهر ۱۳۲۳، این سرود برای نخستین بار اجرا شد.

بنابر شرایط نظامی و سیاسی، جوان دیپلماتی از شاگردان کلنل علینقی وزیری، به نام یحیی معتمد وزیری (اهل سنندج، بعدها با نام هنری «نوذر» شناخته شد)، به عنوان نخستین خواننده سرود ملی تعیین شد. این دیپلمات لابد می توانست از سپر دیپلماتیک بدون تعقیب سیاسی در تهران اشغال شده، فریاد بزند که:« ای دشمن ار تو سنگ خاطره‌ای، من، آهنم!» معتمد وزیری با گروه کر دختران مدرسه یا کلوپ موسیقی وزیری همکاری کرد و این سرود مقاومت ملی در تهران طنین انداز شد.

این اثر با وجود محدودیت‌های زمان اشغال، به نمادی از مقاومت ملی تبدیل شد و بعدها توسط خوانندگانی چون بنان نیز اجرا شد و به یکی از شناخته‌شده‌ترین سرودهای میهنی ایران تبدیل گشت و همچنان، همه ایرانیان، در یک اتحاد ملی از هر قشر و گروه و تفکری، بر اشتیاق به این سرود، اجماع دارند!

نقش اطلاعات صدساله در ملی گرایی

این درخواست منتشرشده در روزنامه اطلاعات، نمونه‌ای از میراث ناملموس و معنوی و تجلی تعامل رسانه و هنرمندان در دوره بحران است: رسانه خواسته مردم را منتشر کرد، هنرمندان آن را به اثر تبدیل کردند و اثر به نوبه خود همبستگی ملی را تقویت نمود. اگرچه درباره نقش خواننده اصلی در نخستین اجرا روایت‌های متفاوتی وجود دارد، اما خود رویداد درخواست و خلق اثر، به‌طور مشترک انگیزه میهن‌پرستانه مردم ایران در دوره اشغال را منعکس می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه «صدای مردم» از طریق رسانه به عمل هنری تبدیل شد و به نمادی از مقاومت ملی دست یافت.

جالب این جاست که در مهرماه ۱۳۲۳ نیز، روزنامه اطلاعات، یکی از نادر روزنامه‌های آن زمان بود که به تفصیل گزارش احساسی و مستندی از نخستین اجرای سرود ای ایران را چاپ و منتشر کرد.