حرکت نظام برنامه‌ریزی با چشمان بسته

کامران نرجه

با این وجود، دسترسی به گزارش‌های آماری از وضعیت مشکلات اقتصادی و اجتماعی در ایران به‌قدری دشوار است که معمولا متقاضیان را از خواست خود منصرف می‌کند. اغلب دستگاه‌های اجرایی، وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها از ارائه آمار دقیق و به روز شاخص‌های اجتماعی و اقتصادی به پژوهشگران، روزنامه‌نگاران و دانشجویان سرباز می‌زنند یا آنها را به سامانه‌های اینترنتی ارجاع می‌دهند که اطلاعات بارگذاری شده در آنها بسیار قدیمی است. گروه دیگری از سازمانها ناتوانی خود در تولید و ارائه آمار را با ادله امنیتی توجیه می‌کنند و هرگونه اطلاعات ساده اجتماعی و اقتصادی را اسناد طبقه‌بندی شده‌ای تلقی می‌کنند که نباید در اختیار دیگران قرار گیرد. نتیجه این تنبلی در تولید آمار یا پنهان‌کاری داده‌های اجتماعی و اقتصادی باعث شده است تا بسیاری از تصمیم‌گیری‌های کلان فاقد مبنای آماری باشد و به همین علت اثرگذاری لازم را نداشته باشند. ضرورت تقویت نظام آماری غلامرضا گودرزی رئیس مرکز آمار ایران با تاکید بر اینکه، آمار یک علم است، اما نظام آماری یک ساختار، فرایند و نهاد است، شرط اساسی کارآمدی کشور را در کارآمدی نظام آماری می‌داند. وی با تأکید بر اهمیت تقویت نظام آماری کشور و نقش آن در سیاست‌گذاری علمی و تصمیم‌سازی دقیق می‌گوید: اغلب سازمانها و دستگاه‌های اجرایی در ایران به ناترازی در تولید داده‌ها توجه نمی‌کنند و همین باعث شده است در ناترازی‌های واقعی گرفتار شویم. رئیس مرکز آمار ایران می‌افزاید: بخشی از مشکلات بعضاً در خود جامعه علمی ریشه دارد. در رساله‌های دانشگاهی، مظلوم‌ترین بخش، بخش آماری است. دانشجو هم صرفاً کار را تحویل می‌دهد و مدرک می‌گیرد. این یعنی ما سواد آماری را جدی نگرفته‌ایم؛ بنابراین یکی از وظایف دانشگاهیان این است که آمار را نه صرفاً به‌عنوان ابزار، بلکه به‌عنوان علم پایه سیاست‌گذاری جدی بگیرند . تفاوت آمار و نظام آماری بخشی از مشکلات این بخش ناشی از تفاوت میان آمار و نظام آماری است. رئیس مرکز آمار ایران معتقد است: درک تفاوت میان «آمار» و «نظام آماری» کلید فهم درست مشکلات امروز کشور ماست. وی می‌افزاید: در بسیاری از دستگاه‌ها، تصور می‌شود داشتن چند عدد یا جدول آماری و عدم به‌روزرسانی آنها یعنی داشتن نظام آماری، در حالی که آمار یک علم است، اما نظام آماری یک ساختار، فرایند و نهاد است. نظام آماری با کار جمعی، هماهنگی بین‌دستگاهی و سیاست‌گذاری درست شکل می‌گیرد. اگر این تمایز را بپذیریم، باید بدانیم آمار کاربرد دارد، ولی نظام آماری کارآمدی دارد. به گفته وی، آمار را یک فرد هم می‌تواند در اتاق خود محاسبه کند، اما نظام آماری نیازمند حکمرانی جمعی است. حکمرانی آمار از جنس علمی است، اما حکمرانی نظام آماری، ماهیت سیاست‌گذاری دارد. از سوی دیگر، نظام آماری باید کارآمدی داشته باشد و نیازهای حکمرانی را برطرف سازد. گودرزی در تبیین مفهوم «کارآمدی نظام آماری» می‌گوید: کارآمدی مفهومی نزدیک به بهره‌وری است، اما با آن یکی نیست. بهره‌وری بیشتر جنبه سازمانی دارد، در حالی که کارآمدی وجه حاکمیتی و عمومی پیدا می‌کند. بهره‌وری وقتی در عمل محقق شود، تبدیل به کارآمدی می‌شود و کارآمدی نظام آماری زمانی معنا پیدا می‌کند که همه ارکان آن از جمله مرکز آمار، هیات دولت، مجلس شورای اسلامی و کمیسیون‌های تخصصی نگاه درست به آن داشته باشند. خطر آمار جعلی گودرزی با اشاره به خطر داده‌های جعلی و تحلیل‌های نادرست در سازمان‌ها و دستگاه‌های اجرایی می‌گوید: اگرچه توسعه علوم مختلف، داده‌های زیادی ایجاد کرده، اما ادامه مسیر توسعه با چالش‌هایی روبروست. برخی از داده‌ها حاصل رفتار ربات‌ها و ماشین‌هاست نه انسان‌ها. اگر این داده‌ها بدون دقت تحلیل شوند، تصمیم‌گیر را گمراه می‌کنند. باید مراقب بود تا داده‌های ساختگی مبنای سیاست‌گذاری رسمی قرار نگیرند . وی می‌افزاید: باید در تمامی دستگاه‌ها به موضوع واقعی بودن آمارهای تولیدی، نظارت کنیم. صرف اینکه جداولی از اعداد و داده‌ها تولید می‌شود، دلیلی بر واقعی بودن و انسانی بودن آنها نیست. آمارهای واقعی پشتوانه نظام برنامه‌ریزی دقیق هستند و خطای حکمرانی را کاهش می‌دهند. نظام آماری باید درست کار کند تا نظام برنامه‌ریزی بتواند برنامه درست تدوین کند و سپس نظام اجرایی کشور هم بر پایه آن عمل کند. حبس و مرگ آمار یکی از رایج‌ترین مشکلات آماری در ایران، حبس و مرگ آنها در آرشیو سازمان‌هاست. بسیار دیده شده است که اطلاعات و آمار موجود در سامانه‌های خدماتی دستگاه‌های مختلف بسیار قدیمی است و مدیران دستگاه‌های مذکور معمولا از ارائه آمار دقیق و به روز طفره می روند. رئیس مرکز آمار ایران با اشاره به این مشکل رایج در نظام سازمانی ایران، می‌گوید: داده باید بموقع منتشر شود و اثرگذار باشد. اگر آماری دیگر کارکرد ندارد، باید جای آن آمار جدید تولید شود. تولید صرفِ داده، هدف نیست؛ تولید داده درست و مؤثر هدف ماست. او می‌گوید: فراموش نکنیم که کارآمدی نظام آماری، ابعاد فردی، سازمانی، نهادی و رفتاری دارد. باید از داده های درست یاد بگیریم و شنونده باشیم تا پاسخ‌های درست و قابل اعتماد ارائه دهیم. باید به دستگاه‌های مختلف کمک کنیم تا از وضعیت فعلی خارج شوند و داده‌های درست تولید و منتشر کنند تا تضاد آماری در کشور کاهش یابد. اختلاف میان آمارهای ثبت شده در سامانه اطلاعاتی ناشی از همین مشکل است که فرآیندهای تولید داده و آمار در هر دستگاه با دستگاه دیگر تفاوت دارد. به عقیده گودرزی، باید مقاومت مدیران در قبال تولید داده‌های به‌روز شکسته شود و همه سازمان‌ها به سمت اطلاعات دقیق حرکت کنند. ضرورت تولید آمار با کیفیت بخشی از مشکلات نظام تصمیم‌گیری اداری در ایران ناشی از اطلاعات و داده های آماری بی‌کیفیت در سازمان ها است. سیدحمید پورمحمدی معاون رئیس‌جمهوری و رئیس سازمان برنامه و بودجه با اشاره به این مشکل در اغلب سازمان‌ها می‌گوید: تولید داده‌ها و آمارهای باکیفیت، فقط با تکیه بر اطلاعات دقیق، بموقع و قابل اعتماد محقق می‌شود. به گفته وی، آمار نقش محوری در حکمرانی داده‌محور ایفا می‌کند و زمینه‌ساز ارتقای شفافیت، پاسخگویی و کارآمدی نظام مدیریتی کشور است، به همین دلیل تمامی دستگاه‌ها باید در تولید داده‌های باکیفیت و کارآمد تلاش کنند. اهمیت آمار در برنامه‌ریزی توسعه نظام حکمرانی و مدیریت سازمانی در ایران باید به اهمیت آمارهای واقعی و به روز در دسترسی به توسعه پی ببرد. مسعود نیلی عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی شریف در همین زمینه می‌گوید: بدون داده نمی‌توان نظر داد و سخن گفت. اتکای مستمر به داده، هم در عرصه علمی و هم در حوزه سیاست‌گذاری، بخش جدایی‌ناپذیر تفکر توسعه است. در سیاست‌گذاری اقتصادی، دوپایه اطلاعات تئوری و اطلاعات مبتنی بر آمار به شکل بارزی در قالب علم اقتصاد و داده نمود پیدا می‌کند. به عبارت دیگر، سیاستگذار بدون داده بموقع و دقیق، عملا در تاریکی تصمیم می‌گیرد. وی معتقد است: حتی در نظام‌های آماری پیشرفته، میان وقوع پدیده‌های اقتصادی و واکنش سیاست‌گذار تأخیرهایی اجتناب‌ناپذیر وجود دارد؛ تأخیرهایی که گاه موجب می‌شوند تصمیمات اقتصادی در زمانی اتخاذ شوند که واقعیت‌ها تغییر کرده‌اند. به عنوان نمونه، هنگامی اقتصاد وارد رکود می‌شود، نخست نشانه‌ها در سطح خرد نمایان می‌شوند؛ فروش بنگاه‌ها کاهش می‌یابد، تولید کند می‌شود، اما مدتی طول می‌کشد تا این وضعیت در آمارهای اقتصاد کلان مانند تولید ناخالص داخلی(GDP) آشکار شود.از لحظه‌ای که پدیده‌ای مانند رکود در اقتصاد شکل می‌گیرد تا زمانی که آمار رسمی آن منتشر شود، چندین مرحله زمان از دست می‌رود، از گردآوری داده‌ها، تحلیل کارشناسی و تصمیم‌گیری تا اجرا و مشاهده اثرات سیاست.در این فاصله ممکن است مساله‌ای که برایش تصمیم گرفته‌ایم یا عمیق‌تر شده باشد یا اساساً برطرف شده باشد. بنابراین، سیاستگذار گاه به هدفی شلیک می‌کند که هم خودش متحرک است و هم تفنگی دارد که دقت کافی ندارد. این استاد دانشگاه با اشاره به محدودیت‌های آمارهای سنتی می‌گوید: اقتصاد ایران از نظر نظام آماری نسبت به بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه وضعیت بهتری دارد. آمارهایی چون بودجه خانوار، نیروی کار و کارگاه‌های صنعتی بسیار ارزشمندند، اما همچنان با تأخیر منتشر می‌شوند و همین تأخیرها مانع تصمیم‌گیری بموقع است. فقر داده‌ای یکی از بزرگترین مشکلات نظام آماری در ایران فقر داده‌های قابل استناد است. هوشنگ طالبی رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی علوم ریاضی در این زمینه می‌گوید: برنامه‌ریزی موفق نیازمند جمع‌آوری، سازماندهی و تحلیل داده‌ها به‌طور دقیق و بموقع است. داده‌های ناقص و نادرست می‌توانند نتیجه‌گیری‌های نادرستی به دنبال داشته باشند، و این موضوع در فرآیند تصمیم‌گیری‌های کلان کشور اهمیت زیادی دارد. به گفته وی، مهم‌ترین چالش‌ ایران در این بخش، شامل فقر داده‌ای، کمبود ابزارهای پردازش داده‌ها و نارسایی در زیرساخت‌ها است. بسیاری از سازمان‌ها هنوز نتوانسته‌اند از ظرفیت‌های داده‌های موجود به‌طور بهینه استفاده کنند. طالبی می‌گوید: مدیران دستگاه‌ها و سازمان‌ها باید سواد آماری داشته باشند و فرهنگ استفاده از داده‌ها را در سازمان‌های خود نهادینه کنند. یک مدیر باید توانایی تحلیل داده‌ها را داشته باشد تا بتواند برنامه‌های خود را بر اساس شواهد و داده‌های واقعی طراحی کند. وی ادامه می دهد: یکی از موانع اصلی در استفاده از داده‌ها، نگرانی‌های مربوط به امنیت و حریم خصوصی است. ما باید پروتکل‌ها و دستورالعمل‌های مشخصی برای مدیریت داده‌ها داشته باشیم تا از سوءاستفاده‌های احتمالی جلوگیری شود. حرکت با چشم بسته بدون آمار و اطلاعات دقیق، نظام حکمرانی قادر به برنامه‌ریزی صحیح و اثربخش نیست. دکتر محمدعلی سنجیده مدرس دانشگاه و اقتصاددان در همین رابطه می‌گوید: نظام برنامه‌ریزی در ایران سالهاست به عارضه ضعف چشم مبتلاست. در واقع، عدم دسترسی به اطلاعات و داده‌های با کیفیت باعث شده است تا نظام برنامه ریزی ما با چشم بسته حرکت کند. سنجیده می‌گوید: این تصور غلطی است که فکر کنیم مسئولان کشور اراده‌ای برای دستیابی به توسعه فراگیر ندارند. مشکل اصلی از آنجاست که برنامه ریزی دستگاه تحت مسئولیت آنها مبتنی بر آمار غلط، کهنه و ناکارآمد است. این استاد دانشگاه می‌گوید: تا زمانی که نگاه حکمرانی به تولید داده‌های با کیفیت و به‌روز تغییر نکند، نمی‌توان به جهت‌گیری یا موفقیت برنامه‌ریزی‌ها اطمینان داشت. وی تصریح می‌کند: مادامی که مخفی کردن اطلاعات یک حوزه در یک دستگاه مجری، ارزش مدیریتی تلقی می‌شود، حتی نمی‌توان به سلامت داده‌های در اختیار آن دستگاه اعتماد کرد، زیرا نظارتی بر تولید داده‌های آماری آن حوزه نیست و دستگاه متبوع مطابق میل خود آمارها را تنظیم می‌کند. از همین‌رو، سنجیده تاکیده می‌کند: حفاظت از اطلاعات امری بسیار حیاتی است ولی مخفی کردن بی‌جهت داده‌های آماری و پرهیز از بروز رسانی آنها، قطعاً خطرات بیشتری برای مسیر توسعه کشور در پی دارد.