شناخت روش‌های تولید پروپیلن می‌تواند به توسعه صنعت پتروشیمی کمک کند

به گزارش خبرنگار اقتصادی ایلنا، حسن عباس‌زاده، عضو هیئت‌مدیره هلدینگ خلیج فارس، در مراسم رونمایی از کتاب «تولید پروپیلن (PDH)، کاربرد و زنجیره ارزش» به تألیف امیر اکبری و مهدی شنبدی، با اشاره به عدم توازن در تولید و تجارت محصولات پتروشیمی اظهار داشت: در این صنعت با نوعی عدم تقارن در تولید محصولات مواجه هستیم که یکی از نمونه‌های آن، تفاوت میان ارزش محصولات صادراتی و وارداتی است.

وی افزود: اگر عملکرد سال‌های اخیر را بررسی کنیم، مشخص می‌شود که ایران سالانه حدود ۱۳ تا ۱۶ میلیارد دلار صادرات محصولات پتروشیمی دارد که از نظر وزنی نیز به حدود ۳۰ میلیون تن می‌رسد. در مقابل، حدود ۲ میلیارد دلار محصول پتروشیمی وارد کشور می‌شود؛ محصولاتی که لزوماً در زنجیره پایین‌دستی قرار نمی‌گیرند و از جمله آنها می‌توان به آکریلونیتریل و سایر محصولات ارزشمند اشاره کرد.

عباس‌زاده ادامه داد: این محصولات از جمله کالاهایی هستند که کشور همچنان به واردات آنها نیاز دارد. در شرایطی که واردات با محدودیت مواجه می‌شود یا تأمین ارز دشوار است، دسترسی نداشتن به این مواد می‌تواند به پاشنه آشیل توسعه صنایع پایین‌دستی تبدیل شود.

عضو هیئت‌مدیره هلدینگ خلیج فارس با اشاره به اثرگذاری برخی از این محصولات بر زنجیره تأمین کالاهای اساسی تصریح کرد: برای مثال، محصولاتی مانند متیونین مستقیماً بر زنجیره غذایی کشور تأثیر می‌گذارند، زیرا در خوراک طیور مورد استفاده قرار می‌گیرند. بنابراین، زمانی که امکان واردات این مواد فراهم نباشد، ادامه فعالیت بخش‌های بعدی زنجیره نیز با مشکل مواجه می‌شود.

وی با بیان اینکه بررسی این موضوع از سال ۱۳۹۷ و در دوره مسئولیت خود به‌عنوان مدیر برنامه‌ریزی و توسعه شرکت ملی صنایع پتروشیمی آغاز شده است، گفت: در آن زمان مطالعه‌ای را برای شناسایی محصولاتی که کشور وارد می‌کند، شروع کردیم. آمار این محصولات را از گمرک دریافت و در شرکت ملی صنایع پتروشیمی پایش می‌کردیم تا مشخص شود چه کالاهایی با وجود ظرفیت تولید پتروشیمی کشور، همچنان از خارج تأمین می‌شوند.

عباس‌زاده افزود: بر اساس این بررسی‌ها، حجم محصولات وارداتی مورد اشاره حدود ۷۵۰ هزار تن در سال برآورد می‌شود؛ هرچند این ارقام بسته به سال مورد بررسی ممکن است اندکی تغییر کند. با این حال، ارزش این میزان واردات به حدود ۲ میلیارد دلار می‌رسد.

وی با مقایسه ارزش محصولات صادراتی و وارداتی اظهار داشت: در شرایطی که سالانه حدود ۳۰ میلیون تن محصول پتروشیمی با ارزشی در حدود ۱۵ میلیارد دلار صادر می‌کنیم، متوسط ارزش هر تن محصول صادراتی حدود ۵۰۰ دلار است. در مقابل، برای واردات حدود ۷۵۰ هزار تن محصول، نزدیک به ۲ میلیارد دلار هزینه می‌شود که به معنای ارزش بیش از ۲۵۰۰ دلار برای هر تن محصول وارداتی است.

عضو هیئت‌مدیره هلدینگ خلیج فارس تأکید کرد: این اختلاف نشان‌دهنده یکی از عدم توازن‌های موجود در صنعت پتروشیمی است و ضرورت توجه بیشتر به تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر و تکمیل زنجیره ارزش را برجسته می‌کند.

عباس‌زاده با اشاره به اختلاف ارزش محصولات صادراتی و وارداتی صنعت پتروشیمی اظهار داشت: وقتی بررسی می‌کنیم که چه محصولاتی از سوی پتروشیمی‌ها صادر و چه محصولاتی وارد کشور می‌شود، به این واقعیت می‌رسیم که میانگین ارزش هر تن محصول صادراتی حدود ۵۰۰ دلار و میانگین ارزش هر تن محصول وارداتی حدود ۲۵۰۰ دلار است. این یک واقعیت است، اما برای درک دقیق‌تر موضوع باید آن را به اجزای کوچک‌تر تقسیم و محصولات وارداتی و زنجیره‌های تولید آنها را بررسی کنیم.

وی افزود: با بررسی این محصولات و تعریف زنجیره‌های ارزش آنها مشخص شد که حدود ۷۰ درصد این زنجیره‌ها با کمبود یا گسست در بخش‌های مختلف مواجه هستند. کمبود پروپیلن در کشور نیز یکی از عواملی است که چنین عدم توازنی را در صنعت ایجاد کرده و بر فعالیت صنایع پایین‌دستی تأثیر می‌گذارد.

عضو هیئت‌مدیره هلدینگ خلیج فارس با اشاره به تأثیر کمبود مواد اولیه بر زندگی مردم ادامه داد: فعالان صنایع پایین‌دستی حتماً با این موضوع مواجه شده‌اند که در مقاطعی، محصولاتی مانند پوشک بچه در کشور کمیاب می‌شود. یکی از دلایل این مسئله، تولید نشدن برخی مواد اولیه مورد نیاز برای ساخت این محصولات، از جمله سوپرجاذب‌ها (SAP)، است. این موضوع به زنجیره پروپیلن نیز ارتباط دارد و آثار آن مستقیماً به خانوارها منتقل می‌شود؛ به‌گونه‌ای که در برخی مقاطع شاهد بروز بحران در تأمین پوشک، کمیابی این محصول یا افزایش شدید قیمت آن هستیم.

عباس‌زاده با اشاره به وضعیت تولید پروپیلن در کشور اظهار داشت: پروپیلن در ایران تولید می‌شود، اما میزان تولید آن کمتر از یک میلیون تن است و برآوردها رقمی در حدود ۷۵۰ تا ۸۰۰ هزار تن را نشان می‌دهد. اگر تولیدات مجتمع اراک را کنار بگذاریم، بخش عمده تولید پروپیلن کشور نیز با محدودیت‌هایی مواجه است و در مجموع، میزان تولید این محصول پاسخگوی نیازهای موجود نیست.

وی در ادامه با طرح موضوع روش‌های تولید پروپیلن تصریح کرد: در کشور، پروپیلن از روش‌های مختلفی تولید می‌شود و بخشی از آن نیز از پالایشگاه‌ها به دست می‌آید؛ با این حال، باید بررسی کنیم که در دنیا چه روش‌هایی برای تولید پروپیلن مورد استفاده قرار می‌گیرد و آیا روش‌های تولیدی فعلی در کشور، تمام ظرفیت‌های موجود برای تأمین این محصول را پوشش می‌دهد یا خیر.

عباس‌زاده با اشاره به گستردگی روش‌های تولید پروپیلن در جهان اظهار داشت: روش‌های متنوعی برای تولید پروپیلن وجود دارد، اما ما خود را به یک مسیر محدود کرده‌ایم؛ به این معنا که در طراحی واحدهای پتروشیمی، محصول اصلی را اتیلن در نظر می‌گیریم و پروپیلن نیز به‌عنوان محصول جانبی و در کنار آن تولید می‌شود.

وی افزود: تولید پروپیلن را می‌توان از دو مسیر کلی دنبال کرد؛ نخست، تولید مستقیم و هدفمند این محصول و دوم، تولید غیرمستقیم آن. برای مثال، در پالایشگاه‌ها هدف اصلی تولید پروپیلن نیست، اما این محصول در جریان فرآیندهای پالایشی به دست می‌آید.

عضو هیئت‌مدیره هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از روش‌های هدفمند تولید پروپیلن ادامه داد: یکی از روش‌های مهم برای کشوری مانند ایران که حجم قابل‌توجهی پروپان تولید می‌کند و بخشی از گاز مایع (LPG) خود را به‌صورت خام صادر می‌کند، تولید پروپیلن از مسیر پروپان است. این روش که با عنوان PDH شناخته می‌شود، امکان تبدیل پروپان به پروپیلن را فراهم می‌کند.

وی با اشاره به اهمیت کتاب «تولید پروپیلن (PDH)، کاربرد و زنجیره ارزش» که در این مراسم از آن رونمایی شد، اظهار داشت: پرداختن به چنین موضوعی و تولید محتوای علمی و تخصصی در این حوزه ارزشمند است؛ چراکه شناخت روش‌های تولید پروپیلن و زنجیره ارزش آن می‌تواند به بررسی ظرفیت‌های موجود کشور و انتخاب مسیرهای مناسب برای توسعه این صنعت کمک کند.

عضو هیئت‌مدیره شرکت صنایع پتروشیمی خلیج فارس، با تأکید بر ضرورت توسعه زنجیره ارزش پروپیلن اظهار داشت: تبدیل پروپان به پروپیلن از طریق فناوری PDH یکی از مسیرهای مهم برای استفاده از ظرفیت‌های موجود کشور است؛ به‌ویژه در شرایطی که ایران حجم قابل‌توجهی پروپان تولید می‌کند و بخشی از گاز مایع (LPG) خود را به‌صورت خام صادر می‌کند.

وی با اشاره به پیچیدگی فرایند تولید پروپیلن از پروپان افزود: با وجود آنکه تفاوت شیمیایی پروپان و پروپیلن عمدتاً به تعداد اتم‌های هیدروژن مربوط می‌شود، تبدیل این دو ماده به یکدیگر به فرایندی پیچیده نیاز دارد و فناوری آن نیز در اختیار تعداد محدودی از شرکت‌های جهان بوده است؛ هرچند در سال‌های اخیر کشورهای بیشتری به این حوزه ورود کرده‌اند.

عباس‌زاده با بیان اینکه تولید پروپیلن از مسیر متانول نیز یکی دیگر از روش‌های تولید مستقیم این محصول است، ادامه داد: توسعه چنین زنجیره‌هایی صرفاً به انتخاب فناوری محدود نمی‌شود، بلکه از نظر اقتصادی نیز باید مورد بررسی قرار گیرد. برخی زنجیره‌های ارزش در کشور برای اقتصادی شدن به حمایت حاکمیتی و سیاست‌گذاری هدفمند نیاز دارند.

عضو هیئت‌مدیره هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره تولید پروپیلن از مسیر PDH اظهار داشت: حدود دو تا سه سال است که این موضوع را بررسی می‌کنیم. اگر این زنجیره را از نظر اقتصادی ارزیابی کنیم، مشخص می‌شود که احداث واحد تولید پروپیلن از این مسیر به سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی نیاز دارد و هزینه سرمایه‌ای آن بالاست؛ بنابراین، تولید پروپیلن و فروش آن به‌عنوان محصول نهایی، به‌تنهایی لزوماً توجیه اقتصادی مناسبی ایجاد نمی‌کند.

وی افزود: برای اقتصادی کردن این طرح، پیشنهاد اعمال تخفیف در قیمت پروپان را به شرکت ملی صنایع پتروشیمی ارائه کردیم. این موضوع در قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز پیش‌بینی شده است و قانون‌گذار امکان اعمال تخفیف پلکانی را در چارچوب‌های تعیین‌شده و از طریق سازوکارهایی از جمله انتقال اوراق تسویه در نظر گرفته است.

عباس‌زاده ادامه داد: این موضوع در وزارت نفت نیز مورد تأیید قرار گرفته و اکنون در انتظار بررسی و پیگیری از سوی سازمان برنامه و بودجه است. امیدواریم مسئولان این سازمان با توجه به اهمیت توسعه زنجیره ارزش، به این موضوع توجه کنند تا امکان اقتصادی شدن طرح‌های تولید پروپیلن فراهم شود.

وی با اشاره به وضعیت صادرات پروپان و گاز مایع در کشور تصریح کرد: ما حجم قابل‌توجهی پروپان تولید می‌کنیم و بخشی از آن را به‌صورت خام صادر می‌کنیم؛ اما در مقاطعی که امکان صادرات وجود ندارد، مخازن ذخیره‌سازی LPG پر می‌شوند و حتی ممکن است به دلیل افزایش موجودی مخازن، ناچار شویم بخشی از تولیدات را کاهش دهیم.

عضو هیئت‌مدیره هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس با تأکید بر اینکه توسعه واحدهای PDH می‌تواند به استفاده مؤثرتر از این ظرفیت‌ها کمک کند، گفت: با تبدیل پروپان به پروپیلن، می‌توان این محصول را به‌عنوان ماده اولیه وارد زنجیره‌های پایین‌دستی متنوعی کرد؛ از جمله زنجیره‌های آکریلیک اسید و سوپرجاذب‌ها (SAP)، آکریلونیتریل و ABS و همچنین پروپیلن اکساید و پلی‌یورتان.

عباس‌زاده با اشاره به ظرفیت اشتغال‌زایی و ارزش اقتصادی صنایع پایین‌دستی اظهار داشت: به نظر می‌رسد توسعه زنجیره پروپیلن با تأخیر مواجه شده و لازم است هرچه سریع‌تر برای تکمیل حلقه‌های آن اقدام کنیم. حتی ممکن است در برخی حلقه‌های زنجیره، اعمال تخفیف و حمایت اقتصادی در کوتاه‌مدت ضروری باشد، اما با در نظر گرفتن منافع کل زنجیره، چنین حمایتی می‌تواند توجیه‌پذیر باشد.

وی افزود: پیشنهاد می‌کنم در مطالعات توسعه زنجیره ارزش، به‌جای تمرکز صرف بر تولید محصولات میانی، از انتهای زنجیره نیز موضوع را بررسی کنیم. برای مثال، پلی اورتان یکی از زنجیره‌هایی است که به گفته وی، سالانه حدود ۴۰۰ میلیون دلار ارز برای واردات محصولات آن از کشور خارج می‌شود.

عضو هیئت‌مدیره هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس ادامه داد: محصولات این زنجیره در صنایع مختلف، از جمله تولید فوم صندلی خودرو، کاربرد دارند و توسعه تولید آنها در داخل کشور می‌تواند علاوه بر کاهش وابستگی به واردات، زمینه ایجاد اشتغال در صنایع پایین‌دستی را فراهم کند. از این رو، ضروری است امکان اقتصادی کردن حلقه‌های مختلف این زنجیره با در نظر گرفتن منافع کلان اقتصادی کشور بررسی شود.

عباس‌زاده یکی دیگر از موانع توسعه زنجیره ارزش در صنعت پتروشیمی را محدودیت شناخت و آگاهی نسبت به فناوری‌ها و فرایندهای تولید دانست و اظهار داشت: ما با برخی فرایندها و محصولات مانند پلی‌اتیلن آشنایی بیشتری داریم و اجرای طرح‌های مرتبط با آنها برایمان شناخته‌شده‌تر است؛ اما برخی فناوری‌ها و فرایندهای دیگر همچنان برای ما کمتر شناخته شده‌اند و همین مسئله یکی از دلایل ورود محدود به این حوزه‌هاست.

وی با اشاره به رونمایی از کتاب «تولید پروپیلن (PDH)، کاربرد و زنجیره ارزش» افزود: آقایان دکتر اکبری و دکتر شنبدی از استادان و متخصصانی هستند که هم در منابع علمی و هم در عرصه صنعت فعالیت کرده‌اند. انتشار چنین آثاری می‌تواند به افزایش شناخت فعالان صنعت از فناوری‌ها و فرایندهایی کمک کند که تاکنون کمتر به آنها پرداخته شده است.

عباس‌زاده با بیان اینکه توسعه فناوری‌های جدید به دانش تخصصی و شناخت دقیق فرایندها نیاز دارد، ادامه داد: من تحصیلاتم را در رشته شیمی آغاز کردم و سپس به حوزه صنعت و مدیریت وارد شدم؛ اما متخصصانی که در رشته مهندسی شیمی تحصیل کرده‌اند و در کنار فعالیت علمی، تجربه حضور در صنعت را نیز دارند، می‌توانند نقش مؤثری در انتقال دانش و معرفی فناوری‌های جدید ایفا کنند.

وی یکی دیگر از موانع توسعه زنجیره ارزش را رویکرد تکراری در انتخاب طرح‌ها و فناوری‌ها دانست و گفت: گاهی مشاوران، پیمانکاران و مهندسان مشاور ترجیح می‌دهند همان طرح‌ها و فرایندهایی را پیشنهاد دهند که پیش‌تر تجربه اجرای آنها را داشته‌اند. در حالی که ورود به برخی زنجیره‌های جدید به بررسی و کار بیشتری نیاز دارد، تکیه بر تجربه‌های قبلی ممکن است موجب شود فرصت‌های تازه کمتر مورد توجه قرار گیرند.

عضو هیئت‌مدیره هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس با تأکید بر ضرورت ایفای نقش مؤثر از سوی بخش‌های مختلف صنعت اظهار داشت: امیدوارم همه ما در جایگاه و مسئولیتی که بر عهده داریم، وظیفه خود را در قبال کشور به‌درستی انجام دهیم و برای توسعه زنجیره‌های ارزش تلاش کنیم.

وی افزود: یکی از دغدغه‌های همیشگی من، توسعه زنجیره ارزش در صنعت پتروشیمی بوده است. برای تحقق این هدف باید موانع موجود، چه در حوزه سیاست‌گذاری و چه در زمینه شناخت و آگاهی نسبت به فناوری‌ها، برطرف شود و زمینه حرکت به سمت تکمیل زنجیره‌های تولید فراهم آید.

عباس‌زاده با قدردانی از نویسندگان کتاب «تولید پروپیلن (PDH)، کاربرد و زنجیره ارزش» گفت: خوشحالم که متخصصان این حوزه علاوه بر این اثر، روی کتاب دیگری در زمینه زنجیره ارزش نیز کار می‌کنند. امیدوارم این آثار هرچه سریع‌تر منتشر شوند و به افزایش دانش و آگاهی فعالان صنعت کمک کنند.

وی در پایان تأکید کرد: توسعه زنجیره ارزش می‌تواند به کاهش ناترازی در صنعت پتروشیمی و کم شدن وابستگی صنایع پایین‌دستی به واردات کمک کند. این موضوع از مبانی مهم استقلال صنعتی، خودکفایی و پایداری کشور است و باید با رفع موانع موجود، با جدیت بیشتری دنبال شود.