امنیت منطقه بدون حضور ایران بی‌معنا/ میانجیگری‌ها چرا نتوانستند اختلافات ایران و آمریکا را حل کنند؟

ابوالقاسم دلفی در گفت‌وگو با ایلنا، درباره ارزیابی سفر اخیر هیئت سه کشور امضاکننده توافق مکه به تهران اظهار کرد: هنوز مشخص نیست که این سفر با چه هدفی و بر اساس چه ملاحظاتی انجام شده است. البته نفس حضور این کشورها در تهران اهمیت دارد؛ چراکه آن‌ها از کشورهای مهم منطقه به شمار می‌روند و می‌توانند در شکل‌گیری امنیت منطقه‌ای و حرکت به سمت امنیت جمعی، بدون حضور قدرت‌های خارجی، نقش‌آفرین باشند.

وی ادامه داد: جمهوری اسلامی ایران هم از کشورهای مهم منطقه است و می‌تواند در پایه‌گذاری و شکل‌گیری یک سازوکار امنیت جمعی منطقه‌ای نقش اساسی داشته باشد. با این حال، باید درباره اهداف این سفر و انگیزه‌های آن در شرایط کنونی منطقه با دقت بیشتری تأمل کرد.

هیچ سازوکار امنیتی در خلیج فارس بدون حضور ایران معنا ندارد؛ هدف سفر سه کشور به تهران چیست؟

سفیر پیشین ایران در فرانسه با اشاره به اهمیت بررسی ابعاد مختلف این سفر تصریح کرد: در حالی که در اظهارنظرهای رسانه‌ای و رسمی بر اهمیت حضور این سه کشور در تهران تأکید می‌شود، باید روشن شود که هدف اصلی آن‌ها از این سفر چیست. این سه کشور پیش‌تر یک توافق امنیتی برای دفاع از خود امضا کرده‌اند و این پرسش مطرح است که آیا هدف از سفر به تهران، دعوت از ایران برای پیوستن به این مجموعه بوده یا موضوع دیگری در میان است.

دلفی با اشاره به روند تصویب توافق امنیتی یادشده در کشورهای مربوطه گفت: تا آنجا که اطلاع دارم، مجلس پاکستان هفته گذشته این توافق را تأیید کرده، اما ترکیه هنوز آن را به تصویب نرسانده است. عربستان سعودی هم در پی امضای چنین توافقی بوده است. بنابراین، باید مشخص شود که آیا سفر به تهران با هدف گسترش این چارچوب امنیتی و مشارکت دادن ایران انجام شده یا انگیزه‌های دیگری داشته است.

وی افزود: اگر هدف از این رایزنی‌ها، مشارکت دادن ایران به‌عنوان یکی از کشورهای مهم منطقه در شکل‌گیری ترتیبات امنیت جمعی باشد، این موضوع اهمیت زیادی دارد و باید از آن استقبال کرد. اما اگر هدف اصلی، طرح موضوع یمن و قرار دادن ایران در موضع خطاب درباره این مسئله باشد، طبیعتاً با موضوع متفاوتی روبه‌رو هستیم که باید جداگانه بررسی شود.

این دیپلمات پیشین با اشاره به سابقه گفت‌وگوهای سه کشور درباره یمن اظهار کرد: گفت‌وگوهای پیشین این کشورها نشان می‌دهد که موضوع یمن، حمایت از عربستان و جلوگیری از ادامه جنگ میان طرف‌های درگیر، از جمله محورهای مورد توجه آن‌ها بوده است. از این رو، باید درباره اصل این سفر بیشتر تبیین شود.

دلفی تأکید کرد: چه در منطقه و چه فراتر از منطقه، جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان یکی از بازیگران مهم شناخته می‌شود. بر همین اساس، هیچ سازوکار امنیتی در منطقه خلیج فارس و حتی در خاورمیانه، بدون حضور ایران نمی‌تواند معنا و مفهوم واقعی داشته باشد. بنابراین ما هم باید اشراف داشته باشیم و هم نقش تعیین‌کننده داشته باشیم.

وی افزود: اما اینکه ابتدا پاکستان و عربستان گفت‌وگوهایی انجام دهند، سپس مذاکرات سه‌جانبه‌ای شکل بگیرد، بعد با مصری‌ها به توافق برسند و در ادامه، با تغییراتی در ترکیب مذاکرات، موضوع نشست چهارجانبه مطرح شود، نیازمند بررسی دقیق است. وضعیت کنونی منطقه با ابهام‌های متعددی همراه است. شرایط جنگی میان ایران و آمریکا، نزدیک شدن به انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا و تحولات سیاسی اسرائیل، همگی از جمله ملاحظاتی هستند که باید در تحلیل این رایزنی‌ها مورد توجه قرار گیرند. آمریکایی ها همه تلاششان این است که اوضاع تا قبل از انتخابات سوم نوامبر آرام باشد و انتخابات را در شرایط بدون جنگ پشت سر بگذارند اگرچه مشخص نیست اگر بدون جنگ هم جلو بروند جمهوری خواهان در کنگره و در مجموع سنا و مجلس نمایندگان می‌توانند رای بیاورند اما اگر جنگ شود قطعا از این هم کمتر خواهد شد.

وی ادامه داد: بنابراین یک ملاحظه دیگر این است که آیا این سه کشور درفضای فعلی به دنبال صلح و گفت‌وگو و آرام کردن فضا قبل از انتخابات آمریکا آمده‌اند هر سه کشور مورد اشاره، یعنی پاکستان، عربستان و ترکیه، روابط قابل توجهی با آمریکا دارند و جنس روابط آن‌ها با واشنگتن با روابطشان با ایران متفاوت است. بنابراین، باید این پرسش را مطرح کرد که آیا این کشورها در درجه نخست به دنبال کمک به ایران هستند یا اهداف و ملاحظات دیگری، از جمله کمک به مدیریت شرایط پیش از انتخابات آمریکا، در نظر دارند.

ضرورت پرهیز از خوش‌بینی شتاب‌زده نسبت به تحولات دیپلماتیک؛ مراقب بازگشت آمریکا به مسیر جنگ باشیم

دلفی با انتقاد از خوش‌بینی شتاب‌زده در ارزیابی تحولات دیپلماتیک گفت: متأسفانه گاهی در داخل کشور درباره چنین سفرهایی با خوش‌بینی زیادی اظهارنظر می‌کنیم و فرض را بر این می‌گذاریم که طرف مقابل صرفا با هدف کمک و حل مشکلات ما وارد میدان شده است؛ در حالی که ما از سابقه روابط خود با هر یک از این کشورها اطلاع داریم و باید آن را در محاسبات‌مان لحاظ کنیم.

وی با اشاره به روابط ایران و پاکستان افزود: باید به این نکته توجه کنیم که در شرایطی که ایران به رفت‌وآمد و تعاملات مرزی نیاز دارد و به آنها انرژی می‌دهد آنها مرزهای خودشان را بستند و هم‌زمان توافق امنیتی با عربستان امضا کردند. این مسائل پرسش‌هایی را درباره اهداف و اولویت‌های سیاست خارجی پاکستان مطرح می‌کند که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن‌ها گذشت.

این دیپلمات پیشین تأکید کرد: وقتی پاکستان در چنین شرایطی نقش میانجی را برای برگزاری نشست‌های منطقه‌ای بر عهده می‌گیرد، باید با دقت بیشتری بررسی کنیم که این اقدام در چه چارچوبی انجام می‌شود و چه منافعی را دنبال می‌کند. البته این به معنای نادیده گرفتن اهمیت تعاملات منطقه‌ای نیست؛ بلکه تأکید بر ضرورت شناخت دقیق اهداف طرف‌های مقابل است.

دلفی با بیان اینکه تعاملات منطقه‌ای برای ایران اهمیت اساسی دارد، اظهار کرد: ما حتماً باید در منطقه فعال باشیم، رفت‌وآمدهای دیپلماتیک خود را افزایش دهیم و سطح تعاملات‌مان با کشورهای همسایه را گسترش دهیم؛ اما این فعالیت‌ها باید بر اساس برنامه‌ریزی مشخص و با شناخت روشن از منافع ملی صورت گیرد.

وی ادامه داد: برای گسترش روابط با عربستان، ترکیه و پاکستان باید اهداف جداگانه‌ای تعریف کنیم و بدانیم در ارتباط با هر کشور دقیقاً به دنبال چه چیزی هستیم. لازم است برای هر یک از این روابط، نقشه راه و برنامه عملیاتی مشخصی داشته باشیم تا بتوانیم بر اساس آن حرکت کنیم؛ نه اینکه آنها بیایند و ما بگوییم که دیدار خوبی بود اما بعد از انتخابات و سوم نوامبر اتفاقات دیگری بیفتد.

سفیر پیشین ایران در فرانسه با اشاره به تأثیر تحولات پس از انتخابات آمریکا بر معادلات منطقه‌ای گفت: بحث جنگ و وضعیت فعلی و این تحولات در مجموع تحولات کشور مسائل گذار است آنچه که مهم است این است که آمریکایی ها بعد از عبور از انتخابات دوباره به سمت جنگ نروند و علیرغم همه استدلال‌هایی که می‌کنند که امکانات جنگی ندارند ترامپ به دنبال این است که با پیروزی از اینجا بیرون برود و حواسمان باشد که این رفت و آمدها تا به حال چیزی را عاید ما نکرده است.

دلفی با اشاره به سابقه میانجی‌گری‌های گذشته تصریح کرد: تا امروز، بسیاری از تلاش‌های میانجی‌گرانه به نتیجه‌ای که بتواند برای ایران دستاوردی پایدار و مطلوب به همراه داشته باشد، منتهی نشده‌اند. در مواردی، پس از انجام میانجیگری‌ها، دوباره شاهد جنگ و حمله بوده‌ایم یا تفاهم‌هایی شکل گرفته که دوام نیاورده‌اند. حتی در برخی موارد، تفاهم‌های حاصل‌شده پس از مدت کوتاهی، حدود یک هفته تا ۱۰ روز، با مشکل مواجه شده‌اند.

وی در ادامه ارزیابی خود از تحولات منطقه‌ای و تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش‌ها اظهار کرد: در مجموع، باید تجربه‌های گذشته را نیز همواره مدنظر قرار دهیم باید با بصیرت و دقت به این تحولات نگاه کنیم و تصور نکنیم که اکنون همه کشورهای منطقه و جهان تابع خواسته‌های ما شده‌اند یا به این نتیجه رسیده‌اند که بدون ایران نمی‌توانند به فعالیت خود ادامه دهند و به همین دلیل برای حمایت از ما وارد میدان شده‌اند. این مرحله، مرحله‌ای است که باید با دقت و هوشیاری بیشتری تحولات را دنبال کنیم.

میانجیگری کشورها چشم‌انداز روشنی برای حل اختلاف ایران و آمریکا ایجاد نکرده است

وی در ارزیابی نقش قطر در میانجیگری میان ایران و آمریکا گفت: من نسبت به میانجیگری‌هایی که تاکنون انجام شده‌اند، نگاه خوش‌بینانه‌ای ندارم. معتقدم اگر قرار است مشکلات ما با کشورهایی که با آن‌ها اختلاف داریم حل شود، باید با خود آن کشورها گفت‌وگو کنیم؛ یعنی مذاکره مستقیم داشته باشیم، صحبت کنیم، بشنویم و در نهایت به نتیجه‌ای مشخص برسیم.

دلفی افزود: در سال‌های گذشته، تلاش‌های میانجیگرانه مختلفی از سوی عمان، قطر و پاکستان انجام شده و اکنون نیز روسیه و شخص ولادیمیر پوتین از آمادگی خود برای ایفای نقش میانجی سخن می‌گویند. با این حال، به اعتقاد من، این روندها تاکنون چشم‌انداز روشنی برای دستیابی به یک نتیجه پایدار و مطلوب برای ایران ایجاد نکرده‌اند.

سفیر پیشین ایران در فرانسه ادامه داد: البته نمی‌توان دست رد به سینه کشورهایی زد که اعلام می‌کنند قصد میانجیگری دارند و از خود حسن نیت نشان می‌دهند. باید از تلاش‌های دیپلماتیک استقبال کرد، اما در عین حال لازم است اهداف و منافع این کشورها را نیز در نظر بگیریم.

وی با اشاره به روابط کشورهای میانجی با آمریکا و ایران تصریح کرد: باید بررسی کنیم که کشورهایی مانند قطر، پاکستان و عربستان چه منافعی در این روند دارند و بهبود احتمالی روابط ایران و آمریکا چه پیامدهایی برای روابط دوجانبه آن‌ها با تهران و واشنگتن خواهد داشت. این ملاحظات به معنای رد کامل میانجیگری نیست، بلکه نشان می‌دهد که باید با شناخت دقیق منافع طرف‌های مختلف، درباره نتایج این تلاش‌ها قضاوت کنیم.

دلفی تأکید کرد: تجربه میانجیگری‌های گذشته برای ایران چندان امیدوارکننده نبوده است؛ زیرا در مواردی، پس از این تلاش‌ها، بار دیگر شاهد جنگ، بمباران و حمله بوده‌ایم. بنابراین، نمی‌توان صرفاً با مشاهده آغاز یک روند میانجیگرانه، درباره نتیجه نهایی آن خوش‌بین بود.

همکاری نفتی روسیه و آمریکا به زیان ایران تمام شد؛ واکنش واشنگتن به پیام تهران قابل توجه نبود

این دیپلمات پیشین در ادامه، با اشاره به تحرکات اخیر روسیه برای میانجیگری میان ایران و آمریکا اظهار کرد: پس از دیدار اخیر مسعود پزشکیان و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه اعلام کرد که پیام ایران را به طرف آمریکایی منتقل کرده است. با این حال، واکنش آمریکا به این موضوع چندان قابل توجه نبود.

وی با اشاره به تحولات بازار جهانی انرژی و روابط روسیه و آمریکا افزود: زمینه‌های این تحولات الان روشن است. روس‌ها در مقطعی که تنش میان ایران و آمریکا افزایش یافته بود، فشارهای ناشی از بازار نفت و انرژی بر شرایط اقتصادی و سیاسی آمریکا تأثیر می‌گذاشت. در چنین شرایطی، روسیه و آمریکا توافق کردند که روس‌ها گازوئیل و نفت به بازار جهانی بدهند و بازار از این قضیه متاثر شد.

دلفی ادامه داد: این تحولات به زیان ایران تمام شد؛ زیرا اگر روسیه در آن مقطع چنین اقداماتی انجام نمی‌داد، ممکن بود فشار ناشی از بازار انرژی بر آمریکا بیشتر شود. پوتین و ترامپ در بحث اوکراین توافقاتی داشتند که در آن نفت را دادند و کمی درباره اوکراین توافق کردند و این وسط ما بودیم که ضرر کردیم.

وی با تأکید بر پیچیدگی روابط تهران و مسکو گفت: روابط ایران و روسیه گسترده و چندلایه است و نمی‌توان تنها بر اساس یک موضوع درباره کل این روابط تصمیم گرفت. این روابط باید با در نظر گرفتن مجموعه منافع سیاسی، اقتصادی و راهبردی دو کشور ارزیابی شود؛ اما در عین حال، لازم است هزینه و پیامد اقدامات روسیه برای ایران نیز به‌دقت بررسی شود.

میانجیگری روسیه میان ایران و آمریکا تضمین‌شده نیست؛ مسکو به‌دنبال منافع خود است

سفیر پیشین ایران در فرانسه در ادامه با اشاره به تلاش‌های اخیر مسکو برای ایفای نقش میانجی میان تهران و واشنگتن اظهار کرد: به اعتقاد من، طرح موضوع میانجیگری از سوی روسیه را باید در چارچوب تحولات گسترده‌تر روابط این کشور با آمریکا ارزیابی کرد. روسیه در کنار پیگیری منافع خود در روابط با واشنگتن، تلاش می‌کند نقش دیپلماتیک خود را هم حفظ کند و در معادلات منطقه‌ای اثرگذار باشد. در همین چارچوب، سفر سرگئی لاوروف به تهران و گفت‌وگو با مقام‌های ایرانی را هم باید بررسی کرد. با این حال، صرف انجام این دیدارها به معنای آن نیست که میانجیگری روسیه الزاماً به نتیجه خواهد رسید.

دلفی با اشاره به رویکرد آمریکا در قبال پیشنهادهای میانجیگرانه روسیه و چین تصریح کرد: باید در نظر داشت که پذیرش نقش میانجی از سوی واشنگتن قطعی نیست. تجربه‌های گذشته نیز نشان داده است که آمریکا لزوماً پیشنهادهای روسیه یا چین را برای حل اختلافات خود با ایران نمی‌پذیرد. همان‌طور که قبلا هم نپذیرفته اند در ماه‌های گذشته آقای پوتین ادعای میانجیگری کرده بود اما ترامپ گفته بود شما بهتر است مسئله اوکراین را حل کنید.

وی تأکید کرد: آنچه برای ایران اهمیت دارد، ارزیابی دقیق منافع و اهداف همه طرف‌ها و پرهیز از خوش‌بینی زودهنگام است. ما باید از هر فرصتی برای کاهش تنش‌ها و حل اختلافات استفاده کنیم، اما در عین حال، تجربه‌های گذشته را فراموش نکنیم و تصمیم‌های خود را بر اساس منافع ملی و شناخت واقع‌بینانه از رفتار طرف‌های مقابل اتخاذ کنیم.

سهم ایران از میانجیگری روسیه چیست؟ اختلافات تهران و واشنگتن باید مستقیم حل شود

دلفی، با اشاره به اهداف روسیه از طرح میانجیگری میان تهران و واشنگتن اظهار کرد: ممکن است ولادیمیر پوتین شخصاً تمایل داشته باشد در این زمینه نقش‌آفرینی کند، اما اگر دونالد ترامپ به دنبال بهبود روابط با ایران باشد، این اقدام را بر اساس منافع آمریکا دنبال خواهد کرد، نه برای تأمین منافع روسیه یا چین.

وی افزود: به اعتقاد من، روسیه با طرح موضوع میانجیگری، در پی مدیریت پیامدهای توافق‌ها و تعاملات خود با آمریکا در حوزه انرژی و همچنین کاهش تنش‌ها در روابط دوجانبه است. در چنین شرایطی، باید بررسی کنیم که این تحولات چه دستاوردی برای ایران خواهد داشت و آیا اساساً منفعت مشخصی نصیب کشور ما می‌شود یا خیر.

دلفی ادامه داد: ممکن است این تحولات به آرام‌تر شدن نسبی بازارهای نفت، کاهش بخشی از تنش‌های مرتبط با جنگ اوکراین و نزدیک‌تر شدن روابط آمریکا و روسیه منجر شود؛ اما پرسش اصلی این است که سهم ایران از این روندها چه خواهد بود. طبیعتاً این تحولات می‌توانند پیامدهای دیگری نیز برای روسیه، آمریکا و کشورهای اروپایی داشته باشند، اما آنچه برای ما اهمیت دارد، تأثیر آن‌ها بر منافع ملی ایران است.

سفیر پیشین ایران در فرانسه با تأکید بر اینکه میانجیگری‌های گذشته نقش تعیین‌کننده‌ای در حل اختلافات تهران و واشنگتن نداشته‌اند، تصریح کرد: تجربه نشان داده است که این تلاش‌ها بیشتر موجب طولانی شدن روند مذاکرات، صرف زمان و افزایش رفت‌وآمدها و تبادل پیام‌ها شده‌اند، بدون آنکه در نهایت نتیجه‌ای پایدار و مطلوب برای ایران به همراه داشته باشند.

وی با اشاره به پیشنهاد هفت‌ماده‌ای ایران که به گفته وی از سوی سیدعباس عراقچی اعلام و در اختیار طرف آمریکایی قرار گرفته است، گفت: اگر قرار است توافق یا تفاهمی میان ایران و آمریکا شکل بگیرد، باید پیشنهادهای مطرح‌شده به‌صورت مستقیم میان دو طرف بررسی شود. اگر آمریکا قصد داشته باشد درباره پیشنهاد هفت‌ماده‌ای ایران اقدامی انجام دهد، بهتر است این موضوع در چارچوب گفت‌وگوی مستقیم میان تهران و واشنگتن دنبال شود. سابقه گذشته نشان داده است که نمی‌توان حل اختلافات ایران و آمریکا را صرفاً به میانجیگری کشورهای دیگر واگذار کرد.