به گزارش اطلاعات آنلاین به نقل از الجزیره، به نظر میرسد تلاشهای اخیر در سازمان ملل متحد برای پایان دادن به بنبست میان ایران و ایالات متحده بینتیجه مانده است، چرا که دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، پیشنهاد تهران برای بازگشایی تنگه هرمز را غیرقابل قبول دانست.
با توجه به نبودن چشماندازی برای پایان دادن به جنگی که در ۲۸ فوریه از سوی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران آغاز شد، تهران در حال ایجاد تغییراتی در روند صادرات نفت و واردات کالاهای اساسی است. با این حال، کارشناسان میگویند تجارت دریایی از طریق دریای خزر با چالشهای لجستیکی خاص خود همراه است.
چالشهای دریای خزر
دریای خزر، بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی در جهان، میان کشورهای ایران، روسیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان مشترک است. کشتیرانی در این دریا طی سالهای اخیر به دلیل کاهش سطح آب با چالشهای فزایندهای روبرو بوده است.
در ماه آوریل، اینگر اندرسن، مدیر اجرایی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، اعلام کرد سطح آب دریای خزر از دهه ۱۹۹۰ تاکنون حدود ۲ متر کاهش یافته است. پیشبینی میشود سطح آب این دریا تا پایان قرن حاضر بین ۸ تا ۲۱ متر دیگر کاهش یابد.
شهرام فداکار، مدیر کل دفتر حفاظت از اکوسیستمهای ساحلی و دریایی سازمان حفاظت محیط زیست ایران، هفته گذشته به رسانههای محلی گفت که سطح آب طی دو تا سه سال گذشته سالانه بیش از ۲۰ سانتیمتر افت کرده است. این مسئله میتواند بر تجارت میان تمامی کشورهای حاشیه خزر، از جمله ایران، تأثیر بگذارد.
در ماه جاری، مسعود پلمه، دبیر کل انجمن کشتیرانی ایران، به رسانهها گفت که بنادر شمالی ایران پیش از این امکان پهلودهی به کشتیهایی با وزن ۶۰۰۰ تن را داشتند، اما به دلیل کاهش سطح آب، اکنون تنها قادر به پذیرش کشتیهای ۴۰۰۰ تنی هستند. کشتیهای ایرانی که از طریق رودخانه ولگای روسیه وارد دریای خزر میشوند، به دلیل پایین بودن سطح آب دچار مشکل شده و گاهی پیش از آنکه خدمهشان نجات یابند، روزها و هفتهها متوقف میمانند.
حرکت به سمت شمال
بخش عمده تجارت دریایی ایران از طریق بنادر جنوبی انجام میشده، اما تحریمهای دریایی و حملات هوایی ایالات متحده به زیرساختها، تهران را ناچار کرده است تا مسیر تجارت خود را به سمت دریای خزر و مرزهای زمینی تغییر دهد.
گرچه در حال حاضر هیچ حمله نظامی فعالی علیه منافع ایران در شمال رخ نمی دهد، اما ولی کالجی، نویسنده و پژوهشگر مستقل در حوزه روسیه، آسیای مرکزی و قفقاز، میگوید که تغییرات در عملیات لجستیکی، فشار سنگینی بر مرزهای زمینی ایران وارد کرده است.
در گذرگاه مرزی نوردوز در مرز ارمنستان، گاهی تا ۱۸۰۰ کامیون برای ورود به ایران صف میکشند و روزها منتظر میمانند. در سایر پایانهها نیز زمان انتظار برای ورود به ایران بین ۱۰ تا ۱۵ روز متغیر است؛ هر چند به گفته کالجی، این وضعیت صرفاً ناشی از انتقال بار به جادههای ایران نیست.
کالجی به الجزیره گفت: «محدودیت ظرفیت پایانهها، تشریفات گمرکی، وضعیت زیرساختهای جادهای و پروژههای عمرانی در حال اجرا نیز در ایجاد این ازدحام نقش داشتهاند. در همین حال، تحریمها علیه شرکتهای هواپیمایی ایران و هجوم مسافران به سمت مرزهای زمینی ایران با ارمنستان و ترکیه، مشکلات موجود در پایانههای مرزی را تشدید کرده است.»
مسیر ریلی شرق دریای خزر، امکان حمل بار ایران به ترکمنستان، قزاقستان و چین را فراهم میکند. اما ارتباطات ریلی باری ایران با منطقه قفقاز جنوبی که در جریان نخستین جنگ قرهباغ (بین سالهای ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۴) قطع شده بود، همچنان مسدود است.
موانع تجاری
مقامات ایرانی جزئیاتی درباره اینکه چه کالاها و با چه حجمی به سمت شمال — از جمله به بنادر حاشیه دریای خزر نظیر انزلی، امیرآباد و نوشهر — هدایت شدهاند، ارائه نکردهاند؛ با این حال، نشانههایی از چنین تغییری، بهویژه در زمینه واردات کالاهای اساسی مانند مواد غذایی، مشاهده شده است.
ماه گذشته، محمد شکیبینسب، رئیس سازمان بنادر و دریانوردی، به رسانههای وابسته به دولت اعلام کرد که مجموع ظرفیت اسمی بنادر ایران ۳۰۰ میلیون تن است که تنها ۳۰ میلیون تن از آن به بنادر شمالی اختصاص دارد.
در اوایل سپتامبر، هادی حقشناس، استاندار گیلان، اعلام کرد میزان ورود کانتینر به بنادر حاشیه دریای خزر در طول پنج ماه نخست سال (منتهی به ۲۲ اوت)، نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵۰ درصد افزایش یافته است.
چشماندازی از تنگه هرمز در جنوب ایران
وی همچنین خاطرنشان کرد که برخلاف بندر شهید رجایی در جنوب ایران، بنادر شمالی به شهرهای بزرگ مرکز ایران نظیر تهران، اصفهان و اراک نزدیکتر هستند. این نزدیکی میتواند به کاهش هزینههای حملونقل زمینی برای رساندن کالاهای وارداتی به دست مصرفکنندگان نهایی کمک کند.
دولت ایران در تلاش است تا بخشهای ناتمام راهآهن رشت-آستارا را تکمیل کند؛ پروژهای که از نظر راهبردی برای همکاری با روسیه حائز اهمیت است. تکمیل این پروژه شاخه غربی کریدور بینالمللی حملونقل شمال-جنوب را که از کشورهای ایران، جمهوری آذربایجان و روسیه میگذرد، کامل خواهد کرد.
وابستگی به روسیه
چرخش تهران به سمت شمال، وابستگی بیشازحد به روسیه بهعنوان شریک تجاری و همچنین آسیبپذیری در برابر تحریمهای ناشی از جنگ مسکو علیه اوکراین را به همراه دارد. رسانههای آمریکایی گزارش دادهاند که روسیه قطعات پهپاد و مواد منفجره را از طریق دریای خزر به ایران ارسال کرده است. همچنین ادعاهایی مطرح شده مبنی بر اینکه بخشی از فناوریهای منتقلشده از سوی روسیه، ممکن است با هدف کمک به ایران برای توسعه موشکهای کروز مافوقصوت پیشرفته باشد.
مقامات ایران و روسیه اعلام کردهاند خواهان گسترش همکاریهای نظامی خود هستند، اما در مورد گزارشهای اخیر رسانهها اظهارنظری نکردند. گرچه منطقه خزرِ ایران کمتر هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفته، اما اوکراین در ماه ژوئیه به شناوری که تهران آن را یک کشتی ماهیگیری ایرانی معرفی کرد، حمله نمود که منجر به کشته شدن یک غیرنظامی شد؛ این در حالی است که اوکراین مدعی بود آن شناور، یک کشتی نظامی روسی حامل محموله نظامی برای ایران بوده است.
این واقعیت که هر دو کشور روسیه و ایران تحت تحریم هستند و در وضعیت جنگی به سر میبرند، میتواند تجارت میان دو کشور از طریق مسیر دریای خزر را با پیچیدگیهایی مواجه سازد. ازانا تدلا، تحلیلگر «بنیاد بورس و بازار» به الجزیره گفت: «یکپارچهسازی با زیرساختهای روسیه مشکلاتی را در زمینه اختلال در روندها ایجاد میکند، زیرا این زیرساختها — از جمله مراکز خردهفروشی غیرنظامی — هدف حملات اوکراین قرار دارند.»
با توجه به اینکه مسیر واردات از طریق بنادر جنوبی ایران عملاً مسدود شده، مقامات اعلام کردهاند که اولویت بنادر شمالی به واردات جو، ذرت، گندم و دانههای روغنی اختصاص یافته است. تدلا اظهار داشت بخش عمده صادرات ایران به مقصد شمال را کالاهای سبک، نظیر مواد غذایی فرآوریشده و مواد بستهبندی، تشکیل میدهد. ایران فاقد زیرساختهای بندری و ناوگان دریایی لازم برای افزایش چشمگیر حجم واردات از طریق دریای خزر است.
گرچه طی سالهای گذشته شاهد افزایش اندکی در سهم صادرات به مقصد شمال بودهایم، اما این روند از سال ۲۰۲۳ متوقف شده و به ثبات رسیده است. تدلا گفت: «صادرات ارزشمند ایران عمدتاً به سمت جنوب هدایت میشود و شامل کالاهای سنگین و فلهای نظیر سوختها و روغنهای معدنی و سنگآهن است؛ کالاهایی که نقد کردن آنها و تبدیلشان به ارزهای معتبر جهانی آسانتر است.»
شمـا اولیـن نفـر هستـید کـه نظـر خـود را ثبـت مـی کنیـد.
🗩ثبـت نظر: