تحلیل ریسک ۴ سناریو احتمالی تقابل ایران و آمریکا

عصر ایران؛ امید خزانی- نگاه نگران جامعه ایرانی به ریسک ها و پیامدهای اتفاقات و رخ داده های احتمالی چند ماه آینده است. سرنوشت ملتی به کنش های دیپلماتیک و نظامی و مهمتر از آن به مدیریت پیامدهای احتمالی روزها و ماه های آتی گره خورده است.

در کنار محتمل‌ترین گزینه یعنی رویارویی نظامی مستقیم ایران و آمریکا در دو ماه آینده احتمال تداوم روند فرسایشی و محاصره کنونی و همچنین احتمال توافق محدود نیز مطرح است هر چند با احتمال پایین.

چنین احتمالی - توافق محدود - با توجه به پنجره محدود فرصت عملیات نظامی آمریکا در صورت شکست جمهوری خواهان در انتخابات میان دوره ای از قوت بالایی برخوردار نیست اما می تواند در صورت تحقق ترسیم راه خروج آبرومندانه برای طرفین رخ دهد و در راستای سیاست کلی مبنی بر " صبر راهبردی برای خروج ترامپ از کاخ سفید (Wait Trump Out) زمان قابل ملاحظه ای برای ایران بخرد و‌ پنجره فرصت عملیاتی تا روی کار آمدن کنگره و سنای جدید را به روی جنگ طلبان کاخ سفید و سنا ببندد.

پنجره فرصت عملیاتی به بازه زمانی ۲ ماهه از ۵ نوامبر ۱۴ آبان ( تاریخ برگزاری انتخابات میان‌‌دوره‌ای کنگره و سنای آمریکا ) تا ۳ ژانویه که کنگره با اعضای منتخب جدید تشکیل جلسه می‌دهد گفته می‌شود که در صورت پیروزی دموکرات‌ها می تواند جنگ‌افروزی جدید کاخ سفید را مهار کند!

احتمال چهارم توافقی میان مدت و جامع تر چیزی شبیه برجام پلاس است که نشانه‌های تحقق آن در کوتاه مدت نیست مگر اینکه میانه روهای جمهوری‌خواهان به رهبری جی‌دی‌ونس با نگاه به انتخابات دوسال آینده جریان طرفدار مارکو‌روبیو- وزیر خارجه - را کنار بزنند و بخواهند سریع‌ترین و مطمئن ترین راه خروج از بحران خودساخته در خاورمیانه را انتخاب کرده با خاتمه جنگ جنبش ماگا را احیا کنند.

FACTS/ INDICATORS واقعیت ها

برخی واقعیت ها و نشانه ها هستند که وقوع احتمالات فوق را کمرنگ تر یا جدی تر می کنند.

محرک و همچنین پیش فرض دو‌ جنگ قبلی بویژه جنگ ۴۰ روزه درک نادرست واشنگتن و تلاویو از ساختار نظامی ٬ دفاعی٬ فرماندهی و شرایط اجتماعی ایران بود. این باور در کاخ سفید ایجاد شده بود که ساختار حکومتی و رهبری سیاسی و نظامی ایران در اثر ترور مقامات عالیرتبه ٬ حملات خارجی گسترده به مراکز نظامی انتظامی و به تبع آن با همراهی اپوزوسیون داخلی و نیروهای تجزیه طلب مرزی ظرف مدت کوتاهی فروخواهد پاشید و همچنین آنها خواهند توانست با بزرگترین عملیات هوایی تاریخ شهرهای موشکی ایران را نابود کنند!

کاخ سفید اکنون قطعا چنین تصوری ندارد! بنابراین در فقدان این پیشفرض های مهم٬ از قطعیت جنگ بلند مدت سوم کاسته می‌شود و احتمال را به سمت عملیات نظامی محدود سوق می دهد. برای جنگ طلبان واشنگتن و استراتژیست های پنتاگون قطعا پیروزی استراتژیک برق آسا رنگ باخته و آنچه که در جنگ احتمالی سوم مطرح است پیروزی تاکتیکی برای گرفتن امتیازات نسبی٬ و هموار کردن راه خروج آبرومندانه Honorable Offramp است.

واقعیت بعدی که نسبت به ایام منتهی به جنگ اسفند سال گذشته فرق اساسی کرده است سیاست همسایگان جنوبی ایران در حوزه خلیج فارس است. بنابر اطلاعات درز کرده به رسانه های معتبر آمریکایی اکثر کشورهای عربی در برابر گزینه ساقط کردن نظام حکومتی ایران از طریق حمله شدید نظامی مستقیم آمریکا یا همراهی کردند یا سکوت توام با رضایت اتخاذ کردند. با واکنش شدید نیروهای مسلح ایران این در جنگ دوم و تهدید به برخورد شدیدتر در جنگ آتی سیاست همراهی در نزد اکثریت این کشورها تغییر یافته است.

واقعیت مهم دیگر از بین رفتن پایگاه های مهم لجستیکی و راداری آمریکا در منطقه است. اگر چه توان آفندی متقارن آمریکا کماکان با اتکا به گروه های ضربت دریایی-هوایی ناوگروه های أن بسیار قدرتمند و ویرانگر است؛ واقعیت های لجستیکی و همچنین محدودیت سامانه های رهگیر تاد/ پاتریوت که از جنگ قبلی آسیب دیده اند ٬ پاشنه آشیل ماجراجویی گسترده و دراز مدت آمریکاست.

واقیعت مهم بعدی این است که هر دو طرف ایران و آمریکا در بحران برتری تشدید escalation dominance گرفتار شده‌اند! هم ایران که خود را در نبردی موجودیتی existential war می بیند با افزایش تنش ها میخواهد عزم و اراده خود را به رخ دشمنی بکشد که جنگی نامشروع راه انداخت و موجودیت آن را نشانه گرفته و از پرداختن هزینه ولو گزاف برای موجودیت خود ابایی ندارد! از طرفی آمریکا که هژمونی خود را آسیب دیده می بیند حاضر است برای حفظ برتری بیمارگونه خود٬ از مادر بمب ها٬ و حتی سلاح تاکتیکی اتمی ( بنا بر گزارش رسانه های مستقل در جلسات کاخ سفید استفاده احتمالی از سلاح تاکتیکی اتمی برای حمله به کوه کلنگ مورد بحث قرار گرفته است ) استفاده کند و تا مرز هر نوع تهدید و حمله علیه زیرساخت های غیرنظامی کشور به پیش رود! چنین حالتی گزینه جنگ شدید ولو محدود را پررنگ تر می کند!

واقعیت مهم دیگر که در پیش‌بینی احتمالات فوق موثر است شناخت و تفکیک اهداف متمایز جریانهای قدرت در کاخ سفید٬ کنگره-سنا و deep state آمریکاست. شخص ترامپ در دوسال باقی مانده به دنبال مشروعیت بخشی و دستاورد سازی یا به اصطلاح legacy خودو فرار از استیضاح احتمالی در صورت از دست دادن سنا است و اهدافش لزوما با جریان جمهوری خواه میانه رو طیف جی دی ونس و جمهوریخواه تندرو و ساختار نظامی-صنعتی -تسلیحاتی MIC موسوم به بخشی از پنهان؛ همپوشانی ندارد! ترامپ دنبال راه خروجی است که legacy او را تضمین کند حال از طریق جنگ سریع و تاکتیکی باشد حالا از طریق توافقی قابل فروش!

Impacts تبعات احتمالات مختلف

اروپا و ناتو کماکان سیاست Wait Trump out را دنبال می کنند و خود را از جنگ های ترامپ و رویارویی مستقیم با ایران دور نگه می‌دارند اما فرسایشی شدن رویارویی ایران و آمریکا و نفت در مرز ۱۲۰ دلار می تواند بخشی از ناتو را درگیر جنگ مستقیم با ایران در کنار آمریکا و اسراییل کند.

تبعات به وقوع پیوستن احتمال اول که با آسیب گسترده به شبکه حمل و نقل ریلی زمینی و دریایی ایران و همچنین زیرساخت های تولید و توزیع انرژی و صنایع مادر کشور با زیانی معادل ۱۰۰ الی ۱۵۰ میلیارد دلار جبران ناپذیر خواهد بود( اگرچه در جنگ موجودیتی بررسی زیان های احتمالی در تصمیم نهایی رنگ می بازند) حملات تلافی جویانه ایران علیه زیرساخت های انرژی منطقه –هر چند ویرانگر– برای رییس جمهور تک دوره ای و بخشی از deep state آمریکا ٬ MIC موسوم به Military Industrial Complex بازدارنده نخواهد بود!

تورم ناشی از قطع صادرات نفتی و محاصره بنادر ایرانی از تبعات جدی احتمال اول و دوم یعنی جنگ گسترده با تداوم زد و خورد محدود منحصر در مناطق جنوبی است که می تواند در میان مدت نارضایتی گسترده داخلی ایجاد کند.

اگر احتمال سوم یعنی توافق محدود رخ دهد٬ هرچند احتمال رخداد آن نسبت به گزینه دوم کمتر و از نظر تداوم ٬ شکننده خواهد بود تبعات آن به نفع ایران خواهد بود. این احتمال در راستای افزایش توان بازدارندگی دفاعی و کاهش اثرات کمرشکن تحریم ها و خرید زمان و همچنین در راستای سیاست صبر برای خروج ترامپ wait Trump out خواهد بود. این احتمال بعد از ۳ ژانویه با قدرت گرفتن کنگره جدیدو همچنین افزایش نقش آفرینی اروپا - نشانه های آن در افزایش تحرکات دیپلماتیک ترویکای اروپایی دیده می شود - پررنگ تر خواهد شد چون تداوم بحران انرژی و حمل و نقل تاب آوری محدود اقتصاد اروپا را نشانه گرفته است.

طراحی مسیر خروج offramp

ضرب المثل معروف انگلیسی برگرفته از آموزه های سون تزو‌ در کتاب معروف هنر جنگ می گوید "برای دشمنت پلی طلایی برای عقب نشینی بساز!" رییس جمهور آمریکا فردی روان پریش و خودشیفته است که دنبال راه خروج است. درک او از واقعیت های ژیوپلیتیکی اندک است اما چون زنگی مستی است که تیغ دردست دارد و ابایی ندارد که میناب های جدید خلق کند! قطعا هر توافقی در مقطع کنونی ولو اینکه به ذائقه تندروهای داخلی خوش نیاید به نفع کیان ایران و ایرانیان است.

مدیریت تبعات رخ دادهای احتمالی از پیش بینی آنها مهم تر است. فارغ از بازار مکاره ای که در فضای مجازی توسط عده‌ای شیاد و آینده فروش که پیشگویی های رمال گونه از آینده پیش رو ارایه می دهند؛ دانش آموختگان سیاست و مدیریت به خوبی می دانند ارزیابی علمی ریسک Risk Assessment با بازار رمالی و پیشگویی متفاوت است و اساسا پیش بینی رخ دادهای احتمالی بدون بررسی پیامد های احتمالی impacts ناشی از رخ داد های ممکن٬ بررسی دقیق ریسک های پیش رو را ناممکن می کند.